Nobelova nagrada za kemiju
Prijeđi na navigaciju
Prijeđi na pretraživanje
Nobelova nagrada za kemiju (švedski: Nobelpriset i kemi) je godišnja nagrada Švedske akademije znanosti znanstvenicima kemičarima. To je jedna od pet Nobelovih nagrada ustanovljenih oporukom Alfreda Nobela iz 1895. godine, a koje se dodjeljuju za izuzetne doprinose u kemiji, fizici, književnosti, fiziologiji ili medicini te za doprinos svjetskom miru.
Prvu je Nobelovu nagradu za kemiju 1901. dobio nizozemski kemičar Jacobus Henricus van 't Hoff, "za otkriće zakona kemijske dinamike i osmotskog tlaka u otopinama". Nagrada se tradicionalno dodjeljuje u Stockholmu na godišnjicu Nobelove smrti, 10. prosinca.
Popis dobitnika Nobelove nagrade za kemiju od 1901. do danas
| Godina | Slika | Dobitnik | Država | Razlog |
|---|---|---|---|---|
| 1901. | 
|
Jacobus Henricus van 't Hoff |  Nizozemska
|
"za otkriće zakona kemijske dinamike i osmotskog tlaka u otopinama" |
| 1902. | 
|
Hermann Emil Fischer |  Njemačka
|
"za rad na sintezama šećera i purina" |
| 1903. | 
|
Svante August Arrhenius |  Švedska
|
"za elektrolitnu teoriju disocijacije (vidjeti ion)" |
| 1904. | 
|
Sir William Ramsay |  Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za otkriće inertnih plinova u zraku" |
| 1905. | .jpg)
|
Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer | Njemačka
|
"za rad na organskim bojama i hidroaromatskim spojevima" |
| 1906. | 
|
Henri Moissan |  Francuska
|
"za istraživanje i izoliranje elementa fluora i za električnu peć nazvanu po njemu (Moissanova električna peć) |
| 1907. | 
|
Eduard Buchner | Njemačka
|
"za biokemijsko istraživanje i otkriće stanične slobodne fermantacije" |
| 1908. | 
|
Sir Ernest Rutherford | Ujedinjeno Kraljevstvo Novi Zeland
|
"za njegovo istraživanje na polju dezintegracije kemijskih elemenata i kemiju radioaktivnih supstanci" |
| 1909. | 
|
Wilhelm Ostwald | Njemačka
|
"za njegov rad na katalizi i istraživanje kemijske ravnoteže i brzine kemijskih reakcija" |
| 1910. | 
|
Otto Wallach | Njemačka
|
"za rad na polju alicikličkih spojeva" |
| 1911. | 
|
Marie Sklodowska-Curie |  Poljska Francuska
|
"zbog otkrića kemijskih elemenata radija i polonija te njezinog proučavanja radija" |
| 1912. | 
|
François Auguste Victor Grignard | Francuska
|
"za otkriće Grignardovog reagenta" |
.jpg)
|
Paul Sabatier | Francuska
|
"za njegovu metodu hidrogenacije organskih spojeva" | |
| 1913. | 
|
Alfred Werner |  Švicarska
|
"za rad na polju povezivanja atoma u molekule" |
| 1914. | 
|
Theodore William Richards |  SAD
|
"za njegovo određivanje atomske mase velikog broja elemenata" |
| 1915. | 
|
Richard Martin Willstätter | Njemačka
|
"za istraživanje biljnih pigmenata" |
| 1916. | Nije dodijeljena | |||
| 1917. | Nije dodijeljena | |||
| 1918. | 
|
Fritz Haber | Njemačka
|
"za sintezu amonijaka" |
| 1919. | Nije dodijeljena | |||
| 1920. | 
|
Walther Hermann Nernst | Njemačka
|
"za rad na području termodinamike" |
| 1921. | 
|
Frederick Soddy | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za rad ne području kemije radioaktivnih supstanci i istraživanju izotopa" |
| 1922. | 
|
Francis William Aston | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za otkriće izotopa kod velikog broja ne-radioaktivnih elemenata i za njegovo cjelobrojno pravilo |
| 1923. | 
|
Fritz Pregl |  Austrija Slovenija
|
"za izum metode mikoranalize organskih spojeva" |
| 1924. | Nije dodijeljena | |||
| 1925. | 
|
Richard Adolf Zsigmondy | Austrija Mađarska
|
"za njegovu demonstraciju heterogene prirode koloidnih otopina i korištenih metoda" |
| 1926. | 
|
Theodor H. E. Svedberg | Švedska
|
"za rad disperznim sustavima" |
| 1927. | 
|
Heinrich Otto Wieland | Njemačka
|
"za njegovo istraživanje žučnih kiselina i s njima povezanih tvari" |
| 1928. | 
|
Adolf Otto Reinhold Windaus | Njemačka
|
"za proučavanje sterola i njihove veze s vitaminima" |
| 1929. | 
|
Arthur Harden | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za istraživanje fermetacije šećera i enzima fermentacije" |
|
Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin | Njemačka Švedska
| ||
| 1930. | .jpg)
|
Hans Fischer | Njemačka
|
"za njegovo istraživanje hemina i klorofila" |
| 1931. | 
|
Carl Bosch | Njemačka
|
"za njihov doprinos kemijskim visokotlačnim metodama" |
|
Friedrich Bergius | Njemačka
| ||
| 1932. | 
|
Irving Langmuir | SAD
|
"za rad u površinskoj kemiji" |
| 1933. | Nije dodijeljena | |||
| 1934. | 
|
Harold Clayton Urey | SAD
|
"za otkriće teškog vodika" |
| 1935. | 
|
Frédéric Joliot-Curie | Francuska
|
"za sintezu novih radioaktivnih elemenata" |
|
Irène Joliot-Curie | Francuska
| ||
| 1936. | 
|
Petrus (Peter) Josephus Wilhelmus Debye | Nizozemska SAD
|
"za rad na molekularnoj strukturi kroz istraživanje dipolnih momenata i difrakciju X-zraka i elektrona u plinovima" |
| 1937. | 
|
Walter Norman Haworth | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za rad na ugljikovodicima i vitaminu C" |
|
Paul Karrer | Švicarska
|
"za rad na karotenoidima, flavinima i vitaminima A i B2" | |
| 1938. | 
|
Richard Kuhn | Austrija Njemačka
|
"za rad na karotenoidima i vitaminima" |
| 1939. | 
|
Adolf Friedrich Johann Butenandt | Njemačka
|
"za rad sa seksualnim hormonima" |
| Datoteka:LRuzicka.jpg | Lavoslav (Leopold) Ružička |  Hrvatska Švicarska
|
"za rad na polimetilenima i višim terpenima" | |
| 1940. | Nije dodijeljena | |||
| 1941. | Nije dodijeljena | |||
| 1942. | Nije dodijeljena | |||
| 1943. | 
|
George Hevesy | Mađarska
|
"za rad na upotrebi izotopa kao radioaktivnih pratitelja da bi se proučile kemijske reakcije" |
| 1944. | 
|
Otto Hahn | Njemačka
|
"za otkriće nuklearne fisije teške atomske jezgre" |
| 1945. | 
|
Artturi Ilmari Virtanen |  Finska
|
"za studiju u agrikulturi i prehrambenoj kemiji" |
| 1946. | 
|
James Batcheller Sumner | SAD
|
"za otkriće da enzimi mogu biti kristalizirani" |
|
John Howard Northrop | SAD
|
"za pripravu enzima i virusnih proteina u čistoj formi" | |
|
Wendell Meredith Stanley | SAD
| ||
| 1947. | 
|
Sir Robert Robinson | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za istraživanje biljnih produkata, posebice alkaloida" |
| 1948. | 
|
Arne Wilhelm Kaurin Tiselius | Švedska
|
"za istraživanje elektroforeze i adsorpcijske analize" |
| 1949. | 
|
William Francis Giauque |  Kanada SAD
|
"za doprinose u području kemijske termodinamike" |
| 1950. | 
|
Otto Paul Hermann Diels | Zapadna Njemačka
|
"za njihovo otkriće i razvoj sinteze diena - Diels - Alderova reakcija" |
|
Kurt Alder | Zapadna Njemačka
| ||
| 1951. | 
|
Edwin Mattison McMillan | SAD
|
"za otkrića u kemiji transuranijskih elemenata" |
|
Glenn Theodore Seaborg | SAD
| ||
| 1952. | 
|
Archer John Porter Martin | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za njihovu intervenciju raspodjele kromatografije" |
|
Richard Laurence Millington Synge | Ujedinjeno Kraljevstvo
| ||
| 1953. | 
|
Hermann Staudinger | Zapadna Njemačka
|
"za otkriće u području makromolekularne kemije" |
| 1954. | 
|
Linus Carl Pauling | SAD
|
"za proučavanje prirode kemijske veze" |
| 1955. | 
|
Vincent du Vigneaud | SAD
|
"za rad na sumpornim spojevima, naročito prve sinteze polipeptida" |
| 1956. | 
|
Sir Cyril Norman Hinshelwood | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za istraživanje mehanizma kemijskih reakcija" |
|
Nikolaj Nikolajevič Semjonov |  SSSR
| ||
| 1957. | 
|
Alexander Robertus Todd, barun Todd od Trumpingtona | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za rad na nukleotidima i koenzimima nukleotida" |
| 1958. | 
|
Frederick Sanger | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za rad na strukturi proteina, posebice inzulina" |
| 1959. | 
|
Jaroslav Heyrovský |  Čehoslovačka
|
"za otkriće i razvoj polarografičke metode analize" |
| 1960. |
|
Willard Frank Libby | SAD
|
"za metodu korištenja ugljika-14 za određivanje starosti" |
| 1961. | 
|
Melvin Calvin | SAD
|
"za proučavanje asimilacije ugljik-dioksida u biljkama" |
| 1962. | 
|
Max Ferdinand Perutz | Austrija Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za njihove studije struktura globularnih proteina" |
|
John Cowdery Kendrew | Ujedinjeno Kraljevstvo
| ||
| 1963. | 
|
Karl Ziegler | Zapadna Njemačka
|
"za otkrića koja se odnose na visoke polimere" |
|
Giulio Natta |  Italija
| ||
| 1964. | 
|
Dorothy Crowfoot Hodgkin | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za njezine odrednice tehnika gama-zraka struktura važnih biokemijskih substanca" |
| 1965. | 
|
Robert Burns Woodward | SAD
|
"za postignuće u organskoj sintezi" |
| 1966. | 
|
Robert Mulliken | SAD
|
"za rad u svezi kemijskih veza i elektronske strukture molekula" |
| 1967. | 
|
Manfred Eigen | Zapadna Njemačka
|
"za studije o izrazito brzim kemijskim reakcijama" |
|
Ronald George Wreyford Norrish | Ujedinjeno Kraljevstvo
| ||
|
George Porter | Ujedinjeno Kraljevstvo
| ||
| 1968. | 
|
Lars Onsager |  Norveška SAD
|
"za otkriće obostranih relacija" |
| 1969. |
|
Derek Harold Richard Barton | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za njihove doprinose razvoju koncepata uobličenja" |
|
Odd Hassel | Norveška
| ||
| 1970. | 
|
Luis Federico Leloir |  Argentina
|
"za otkriće nukleotida šećera i njihovu ulogu u biosintezi ugljikovodika" |
| 1971. | 
|
Gerhard Herzberg | Njemačka Kanada
|
"za doprinose o elektronskoj strukturi i geometriji molekula, naročito slobodnih radikala" |
| 1972. | 
|
Christian Boehmer Anfinsen, Jr. | SAD
|
"za rad na ribonukleazi" |
|
|
Stanford Moore | SAD
|
"za doprinos razumijevanju veze između kemijske strukture i katalitičke aktivnosti molekule ribonukleaze" | |
|
|
William Howard Stein | SAD
| ||
| 1973. |
|
Ernst Otto Fischer | Zapadna Njemačka
|
"za rad na kemiji organometaličkih spojeva" |
.jpg)
|
Geoffrey Wilkinson | Ujedinjeno Kraljevstvo
| ||
| 1974. | 
|
Paul John Flory | SAD
|
"za temeljni rad, teoretski i eeksperimentalni, u fizikalnoj kemiji makromolekula" |
| 1975. | 
|
John Warcup Cornforth |  Australija Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za rad na stereokemiji enzimsko-kataliziranih reakcija" |
|
Vladimir Prelog | Hrvatska Švicarska
|
"za proučavanje stereokemije organskih molekula i reakcija" | |
| 1976. | 
|
William Nunn Lipscomb, Jr. | SAD
|
"za proučavanje strukture borovodika" |
| 1977. | 
|
Ilya Prigogine | .svg){kind=small} Belgija
|
"za doprinos neuravnoteženoj termodinamici" |
| 1978. |
|
Peter Dennis Mitchell | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za formulaciju kemiosmotske teorije" |
| 1979. |
|
Herbert Charles Brown | SAD
|
"za razvitak korištenja spojeva bora i fosfora kao reagensa u organskoj sintezi" |
|
|
Georg Wittig | Zapadna Njemačka
| ||
| 1980. | 
|
Paul Berg | SAD
|
"za temeljne studije u biokemiji nukleinskih kiselina, naročito promatrajući rekombinaciju DNK" |
|
Walter Gilbert | SAD
|
"za doprinose u svezi određivanja DNK sekvenci u nukleinskim kiselinama" | |
|
|
Frederick Sanger | Ujedinjeno Kraljevstvo
| ||
| 1981. | 
|
Kenichi Fukui |  Japan
|
"za teorije u svezi tijeka kemijskih reakcija" |
|
Roald Hoffmann | SAD
| ||
| 1982. | 
|
Aaron Klug |  JAR Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za njegov razvoj kristalografije elektronske mikroskopije" |
| 1983. | .jpg)
|
Henry Taube | Kanada SAD
|
"za rad na mehanizmima reakcija elektronskog transfera" |
| 1984. | 
|
Robert Bruce Merrifield | SAD
|
"za njegov razvoj metodologije za kemijsku sintezu na čvrstom kalupu" |
| 1985. | 
|
Herbert Aaron Hauptman | SAD
|
"za njihove postignuća u razvijanju kristalografije za određivanje kristalnih struktura" |
|
Jerome Karle | SAD
| ||
| 1986. | 
|
Dudley Robert Herschbach | SAD
|
"za doprinose u svezi dinamika elementarih kemijskih procesa" |
| Datoteka:96703534.lowres.jpeg | Yuan Tseh Lee |  Tajvan SAD
| ||
|
John Charles Polanyi | Kanada
| ||
| 1987. |
|
Donald James Cram | SAD
|
"za njhov razvoj i korištenje molekula sa strukturno-specifičnim interakcijama visoke selektivnosti" |
|
Jean-Marie Lehn | Francuska
| ||
|
|
Charles John Pedersen | SAD
| ||
| 1988. |
|
Johann Deisenhofer | Zapadna Njemačka SAD
|
"za njihovu determinaciju tro-dimenzionalne strukture centra fotosinteske reakcije" |
|
Robert Huber | Zapadna Njemačka
| ||
.jpg)
|
Hartmut Michel | Zapadna Njemačka
| ||
| 1989. | 
|
Sidney Altman | Kanada SAD
|
"za otkriće katalitičkih značajki RNK" |
|
Thomas Robert Cech | SAD
| ||
| 1990. | 
|
Elias James Corey | SAD
|
"za njegov razvoj teorije i metodologije organske sinteze" |
| 1991. | 
|
Richard Robert Ernst | Švicarska
|
"za njegove doprinose razvoju visoke rezolucije nuklearno-magnetske rezonance (NMR) spektroskopije" |
| 1992. | 
|
Rudolph Arthur Marcus | Kanada SAD
|
"za njegove doprinose teoriji reakcija elektronskog transfera u kemijskim sistemima" |
| 1993. | 
|
Kary Banks Mullis | SAD
|
"za doprinose razvoju metoda kemije bazirane na DNK" |
|
|
Michael Smith | Ujedinjeno Kraljevstvo Kanada
| ||
| 1994. | 
|
George Andrew Olah | Mađarska SAD
|
"za njegov doprinos karbokatonskoj kemiji" |
| 1995. | 
|
Paul Jozef Crutzen | Nizozemska
|
"za njihov rad u atmosferskoj kemiji, u konkretnoj ozonskoj depleciji" |
|
José Mario Molina-Pasquel Henríquez |  Meksiko SAD
| ||
|
Frank Sherwood Rowland | SAD
| ||
| 1996. | 
|
Robert Floyd Curl, Jr. | SAD
|
"za njihovo istraživanje o fulerenima" |
|
Sir Harold Walter Kroto | Ujedinjeno Kraljevstvo
| ||
|
Richard Errett Smalley | SAD
| ||
| 1997. | 
|
Paul Delos Boyer | SAD
|
"za njihovu elucidaciju enzimskog mehanizma temeljne sinteze adenozin trifosfata (ATP-a)" |
|
John Ernest Walker | Ujedinjeno Kraljevstvo
| ||
|
Jens Christian Skou |  Danska
|
"za otkriće ionsko-transportnog enzima, Na+K+-ATPase" | |
| 1998. | 
|
Walter Kohn | SAD
|
"za negov razvoj teorije funkcionalne zbijenosti" |
|
John Anthony Pople | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za njegovo istraživanje i razvoj računske metode u kvantnoj kemiji" | |
| 1999. | .jpg)
|
Ahmed Hassan Zewail |  Egipat SAD
|
"za njegove studije tranzacije stanja kemijskih reakcija koristeći femtosekundarnu spektroskopiju" |
| 2000. | .jpg)
|
Alan Jay Heeger | SAD
|
"za otkriće i razvoj vodljivih polimera" |
|
Alan Graham MacDiarmid | Novi Zeland SAD
| ||
|
Hideki Shirakawa | Japan
| ||
| 2001. |
|
William Standish Knowles | SAD
|
"za njegov rad na kiralno kataliziranim hidriranim reakcijama" |
|
Ryoji Noyori | Japan
| ||
|
Karl Barry Sharpless | SAD
|
"za rad na kiralno kataliziranim oksidacijskim reakcijama" | |
| 2002. | 
|
John Bennett Fenn | SAD
|
"za razvoj metoda za identifikaciju i strukturnu analizu bioloških makromolekula" |
|
Koichi Tanaka | Japan
| ||
|
Kurt Wüthrich | Švicarska
| ||
| 2003. | 
|
Peter Agre | SAD
|
"za otkrića u svezi ionskih kanala u staničnim membranama" |
|
Roderick MacKinnon | SAD
| ||
| 2004. | 
|
Aaron Ciechanover |  Izrael
|
"za otkriće of ubikvitinske proteinske degradacije" |
|
Avram Hershko | Izrael
| ||
|
Irwin Rose | SAD
| ||
| 2005. | .jpg)
|
Yves Chauvin | Francuska
|
"za razvitak metode olefinske metateze u organskoj sintezi" |
|
Robert Howard Grubbs | SAD
| ||
|
Richard Royce Schrock | SAD
| ||
| 2006. | 
|
Roger David Kornberg | SAD
|
"za proučavanje molekularne baze eukariotske transkripcije" |
| 2007. | 
|
Gerhard Ertl | Njemačka
|
"za proučavanje kemijskih procesa na čvrstim površinama" |
| 2008. | 
|
Osamu Shimomura | Japan
|
"za otkriće i razvoj zelenog fluorescentnog proteina (GFP)" |
|
Martin Chalfie | SAD
| ||
|
Roger Yonchien Tsien | SAD
| ||
| 2009. | 
|
Venkatraman Ramakrishnan | Ujedinjeno Kraljevstvo
|
"za proučavanje strukture i funkcije ribosoma" |
|
Thomas Arthur Steitz | SAD
| ||
|
Ada E. Yonath | Izrael
| ||
| 2010. | 
|
Richard F. Heck | SAD
|
"„za međuspojne reakcije katalizirane paladijumom pri organskim sintezama“ |
|
Ei-ichi Negishi | Japan
| ||
|
Akira Suzuki | Japan
| ||
| 2011. | 
|
Dan Shechtman | Izrael
|
"za otkriće kvazi-kristala" |
| 2012. | .jpg)
|
Brian Kobilka | SAD
|
" za otkriće funkcioniranja receptora vezanih na G-protein (GPCR)" |
|
Robert Lefkowitz | SAD
| ||
| 2013. | 
|
Martin Karplus | Austrija SAD
|
"za razvoj računalnih modela složenih kemijskih procesa" |
|
Michael Levitt | Izrael Ujedinjeno Kraljevstvo SAD
| ||
|
Arieh Warshel | Izrael SAD
| ||
| 2014. | 
|
Eric Betzig | SAD
|
"za razvitak fluorescentne mikroskopije visoke razlučivosti" |
|
Stefan Walter Hell |  Rumunjska Njemačka
| ||
|
William Esco Moerner | SAD
| ||
| 2015. | 
|
Tomas Lindahl | Švedska SAD
|
"za radove o otkrivanju načina na koji stanice obnavljaju oštećeni DNK" |
|
Paul Lawrence Modrich | SAD
| ||
|
Aziz Sancar |  Turska SAD
| ||
| 2016. | 
|
Jean-Pierre Sauvage | Francuska
|
"za dizajn i sintezu molekularnih strojeva" |
.jpg)
|
Fraser Stoddart | Ujedinjeno Kraljevstvo SAD
| ||
|
Ben Feringa | Nizozemska
| ||
| 2017. | .jpg)
|
Jacques Dubochet | Švicarska
|
"za razvoj krio-elektronske mikroskopije za određivanje biomolekula u otopini visoke rezolucije" |
.jpg)
|
Joachim Frank | Njemačka
| ||
.jpg)
|
Richard Henderson |  Škotska
| ||
| 2018. | 
|
Frances Arnold | SAD
|
"za fagski prikaz peptida i antitijela" |
.jpg)
|
George Smith | SAD
| ||
|
sir Gregory Winter | Ujedinjeno Kraljevstvo
| ||
| 2019. | .jpg)
|
John Goodenough | SAD
|
"za razvoj litij-ionskih baterija" |
|
M. Stanley Whittingham | Ujedinjeno Kraljevstvo
| ||
|
Akira Yoshino | Japan
| ||
| 2020. | 
|
Emmanuelle Charpentier | Francuska Njemačka
|
"za postignuća u istraživanju metode prepravljanja genoma, poznate kao CRIPSR-Cas9" |
|
Jennifer Doudna | SAD
| ||
Vanjske poveznice
- Službena stranica Švedske akademije znanosti (šve.) (eng.)
Ostali projekti
| |||||