Teorija queera - Povijest promjena

Suradnik10 u (test) 12:54, 8. ožujak 2026.

2026-03-08T12:54:07Z

←Starija inačica		Inačica od 8. ožujak 2026. u 12:54
Redak 1:		Redak 1:
	~~<!--'''Teorija queera'''-->~~{{nedostaju izvori}}		{{nedostaju izvori}}
	{{stilska dorada}}		{{stilska dorada}}
	'''Teorija [[queer]]a''' izrasla 1990.-ih godina iz [[gej]]skih i [[lezbijka\|lezbijskih]] studija, [[feminizam\|feminističkih]] studija, na kritici društva, ali i same gejske i lezbijske politike; nastojeći pomno istražiti socijalnu konstrukciju spolnih/[[Spol i rod\|rodnih]] čina i identiteta. Najznačajniji autori i autorice queer teorije, koji su je zapravo pokrenuli, jesu [[Michel Foucault]], francuski [[post-strukturalizam\|post-strukturalist]] [[filozofija\|filozof]], [[povijest\|povjesničar]] i aktivist te njegova kritičarka, [[feminizam\|feministica]] [[Judith Butler]].		'''Teorija [[queer]]a''' izrasla 1990.-ih godina iz [[gej]]skih i [[lezbijka\|lezbijskih]] studija, [[feminizam\|feminističkih]] studija, na kritici društva, ali i same gejske i lezbijske politike; nastojeći pomno istražiti socijalnu konstrukciju spolnih/[[Spol i rod\|rodnih]] čina i identiteta. Najznačajniji autori i autorice queer teorije, koji su je zapravo pokrenuli, jesu [[Michel Foucault]], francuski [[post-strukturalizam\|post-strukturalist]] [[filozofija\|filozof]], [[povijest\|povjesničar]] i aktivist te njegova kritičarka, [[feminizam\|feministica]] [[Judith Butler]].
Redak 5:		Redak 5:
	Teorija queera nije nastala u jednom točno određenom trenutku, već se smatra da se po prvi puta kao termin koristi na raznim konferencijama održanih u [[SAD]]-u krajem [[1980-ih\|osamdesetih]] godina [[20. stoljeće\|XX]]. st. na temu gej i lezbijskih prava, [[Postmoderna\|postmodernizma]] i [[Poststrukturalizam\|poststrukturalizma]]. Tako možemo reći da queer teorija objedinjuje gej i lezbijske studije, feminističke studije, ali i brojne post-strukturalne teorije. Queer teorija je danas zastupljena na području humanističkih [[znanost]]i, [[povijest]]i, kulturnih studija, [[Književnost\|književnosti]], [[Filozofija\|filozofije]], [[Pravo\|prava]], [[Genetika\|genetike]] i [[Biologija\|biologije]].		Teorija queera nije nastala u jednom točno određenom trenutku, već se smatra da se po prvi puta kao termin koristi na raznim konferencijama održanih u [[SAD]]-u krajem [[1980-ih\|osamdesetih]] godina [[20. stoljeće\|XX]]. st. na temu gej i lezbijskih prava, [[Postmoderna\|postmodernizma]] i [[Poststrukturalizam\|poststrukturalizma]]. Tako možemo reći da queer teorija objedinjuje gej i lezbijske studije, feminističke studije, ali i brojne post-strukturalne teorije. Queer teorija je danas zastupljena na području humanističkih [[znanost]]i, [[povijest]]i, kulturnih studija, [[Književnost\|književnosti]], [[Filozofija\|filozofije]], [[Pravo\|prava]], [[Genetika\|genetike]] i [[Biologija\|biologije]].

	Mnogi queer teoretičari i teoretičarke posve žele potisnuti [[gej i lezbijske studije]] jer ih smatraju konformističnima, odnosno da kopiraju heteroseksualne norme – primjerice u traženju prava na [[istospolni brak]].		Mnogi queer teoretičari i teoretičarke posve žele potisnuti [[gej i lezbijske studije]] jer ih smatraju konformističnima, odnosno da kopiraju heteroseksualne norme – primjerice u traženju prava na [[brak i istospolnost\|istospolni "brak"]].

	Antu Soraine,Tamsin Spargo, Adrianne Rich su - uz već spomenutu Judith Butler - najznačajnije lezbijske i [[feminizam\|feminističke]] spisateljice queer teorije. Dok se David Halperin bavi seksualnošću antike, [[Gayle Rubin]] poklonicima [[BDSM\|sado-mazo]] i ''leather'' kulture, Ed Cohen, Jonathan Dolimore, Lee Edelman, Yvonne Yarboro i dr. sukobljavaju queer teoriju i gej i lezbijske studije. Upravo zahvaljujući njima može se reći da je primarna razlika između queer teorije i gej i lezbijskih studija u samom pristupu prema [[LGBTIQ]] populaciji. Queer teorija proučava odnose „norma vs. queer“ s naglaskom na [[seksualnost]], analizirajući ju i tumačeći je, dok se gej i lezbijske studije fokusiraju na gej i lezbijski identitet i na neravnopravnost u odnosu na većinsku [[heteroseksualnost\|heteroseskualnu]] populaciju.		Antu Soraine,Tamsin Spargo, Adrianne Rich su - uz već spomenutu Judith Butler - najznačajnije lezbijske i [[feminizam\|feminističke]] spisateljice queer teorije. Dok se David Halperin bavi seksualnošću antike, [[Gayle Rubin]] poklonicima [[BDSM\|sado-mazo]] i ''leather'' kulture, Ed Cohen, Jonathan Dolimore, Lee Edelman, Yvonne Yarboro i dr. sukobljavaju queer teoriju i gej i lezbijske studije. Upravo zahvaljujući njima može se reći da je primarna razlika između queer teorije i gej i lezbijskih studija u samom pristupu prema [[LGBTIQ]] populaciji. Queer teorija proučava odnose „norma vs. queer“ s naglaskom na [[seksualnost]], analizirajući ju i tumačeći je, dok se gej i lezbijske studije fokusiraju na gej i lezbijski identitet i na neravnopravnost u odnosu na većinsku [[heteroseksualnost\|heteroseskualnu]] populaciju.

WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica

2021-08-10T10:25:39Z

Bot: Automatski unos stranica

Nova stranica

{{nedostaju izvori}}
{{stilska dorada}}
'''Teorija [[queer]]a''' izrasla 1990.-ih godina iz [[gej]]skih i [[lezbijka|lezbijskih]] studija, [[feminizam|feminističkih]] studija, na kritici društva, ali i same gejske i lezbijske politike; nastojeći pomno istražiti socijalnu konstrukciju spolnih/[[Spol i rod|rodnih]] čina i identiteta. Najznačajniji autori i autorice queer teorije, koji su je zapravo pokrenuli, jesu [[Michel Foucault]], francuski [[post-strukturalizam|post-strukturalist]] [[filozofija|filozof]], [[povijest|povjesničar]] i aktivist te njegova kritičarka, [[feminizam|feministica]] [[Judith Butler]].

Teorija queera nije nastala u jednom točno određenom trenutku, već se smatra da se po prvi puta kao termin koristi na raznim konferencijama održanih u [[SAD]]-u krajem [[1980-ih|osamdesetih]] godina [[20. stoljeće|XX]]. st. na temu gej i lezbijskih prava, [[Postmoderna|postmodernizma]] i [[Poststrukturalizam|poststrukturalizma]]. Tako možemo reći da queer teorija objedinjuje gej i lezbijske studije, feminističke studije, ali i brojne post-strukturalne teorije. Queer teorija je danas zastupljena na području humanističkih [[znanost]]i, [[povijest]]i, kulturnih studija, [[Književnost|književnosti]], [[Filozofija|filozofije]], [[Pravo|prava]], [[Genetika|genetike]] i [[Biologija|biologije]].

Mnogi queer teoretičari i teoretičarke posve žele potisnuti [[gej i lezbijske studije]] jer ih smatraju konformističnima, odnosno da kopiraju heteroseksualne norme – primjerice u traženju prava na [[istospolni brak]].

Antu Soraine,Tamsin Spargo, Adrianne Rich su - uz već spomenutu Judith Butler - najznačajnije lezbijske i [[feminizam|feminističke]] spisateljice queer teorije. Dok se David Halperin bavi seksualnošću antike, [[Gayle Rubin]] poklonicima [[BDSM|sado-mazo]] i ''leather'' kulture, Ed Cohen, Jonathan Dolimore, Lee Edelman, Yvonne Yarboro i dr. sukobljavaju queer teoriju i gej i lezbijske studije. Upravo zahvaljujući njima može se reći da je primarna razlika između queer teorije i gej i lezbijskih studija u samom pristupu prema [[LGBTIQ]] populaciji. Queer teorija proučava odnose „norma vs. queer“ s naglaskom na [[seksualnost]], analizirajući ju i tumačeći je, dok se gej i lezbijske studije fokusiraju na gej i lezbijski identitet i na neravnopravnost u odnosu na većinsku [[heteroseksualnost|heteroseskualnu]] populaciju.

Iako [[Judith Butler]] i [[Michel Foucault|Michela Foucaulta]] možemo nazvati najznačajnijim queer teoretičarima, prva osoba koja je počela koristiti termin „queer“ je [[Teresa de Lauretis]].

== Teorija queera u Hrvatskoj i obližnjim zemljama ==
U Hrvatskoj je queer teorija relativno slabo zastupljena. Queer publikacije možemo pronaći kao prilog u listu „Zarez“ pod nazivom „Queer portal“ za koji su pisali (i pišu): Trpimir Matasović, Željko Mrkšić, Gordan Bosanac, Jelena Poštić, Sanja Juras, Andrea Špehar i dr. Od ostalih publikacija možemo naići još samo prevode Foucaluta, Richove te neke radove autorice Sanje Sagaste. Pojavom [[Queer Zagreb]] festivala od 2003. pokušava se približiti queer kultura, queer teorija i queer aktivizam.

Kao jedinog queer teoretičara u regiji, koji se tako naziva i u medijima, može se navesti Dušana Maljkovća, urednika queer časopisa „Gay (to!)“ i portala Gej - Srbija, voditelja emisije „Gayming“ na radiju „Beograd 202“ koja se emitrala do kraja 2004.g. Maljković je autor mnogih književnih i teorijsih tekstova („Jebeš konzervativno“), koautor je dvije knjige – „Rečnika osnovnih feminističkih pojmova“ itd.

==Queer kao dekonstrukcija roda ==

Kao alternativu identitetima (spolnim i/ili rodnim), queer teorija je predstavila [[queer]] kao dodatni (ne)identitet. Ako queer teorija osporava i suprotstavlja se normi, postoji opasnost da i sama nametne normu neidentiteta i tada bi postala paradoks samoj sebi. Ako [[queer]] postane norma – u tom trenutku prestaje biti queer. [[Queer]] nije (samo) kategorija identiteta, već proces neprekidnog "''remećenja''".

*'''"Obrnuti diskurs"''' je jedan on najznačajnijih termina queer teorije, a uvodi ga [[Michel Foucault]]. Taj diskurs je opisan kao posljedica otpora [[LGBTIQ]] osoba koje objašnjavaju terminologiju koja je diskvalificirala homoseksualnost („inverzija“, „pederastija“, „duševni hermafroditizam“) i prihvaćaju je kao "pozitivnu". Tako je, do tada vrlo pogrdan termin "queer" prihvaćen kao identitet, kultura i politika (teorija). Takav obrnuti diskurs, kojeg koristi i sam Foucault, može se smatrati prvim poticajem za nastanak queer teorije. U Hrvatskoj najpoznatiji primjeri "obrnutog diskursa" jest plakat Queer Zagreb "... i homofobi su ljudi", te manifestacija [[Zagreb Pride]], posebice plakat "Živjela perverzija!".

* '''Rod kao društvena privremenost''' - kontroverzna teza koju uvodi [[Judith Butler]], a [[queer]] osobe ga ponekad doživljavaju doslovno. Kaže se da se [[spol i rod|rod]] može zapravo birati u skladu s dnevnom garderobom. Butlerova zaključuje da se ne ponašamo na određeni način zbog našeg [[spol i rod|rodnog]] identiteta, već do toga identiteta dolazimo kroz obrasce ponašanja koji odražavaju norme [[spol i rod|roda]].

Najveća kritika queer teorije koja se upućuje [[gej]] i [[lezbijka|lezbijskoj]] zajednici je društvena integracija, kopiranje [[heteroseksualnost|hetero]]-[[patrijarhat|patrijahalnih]] normi (poput institucije braka odnosno kopiranje rodnih uloga u istospolnoj zajednici, njezina institucionalizacija i rodni odnos moći). Dok su sedamdesetih godina XX.st. i [[gej|gejevi]] i [[lezbijka|lezbijke]] zajedno sa [[transrodnost|transrodnim]] osobama i ostalima, svi bili u današnjem smislu ''queer'', iskoračenjem (''coming outom'') i kopiranjem normi dominantne kulture, došlo je do svojevrsnog zahlađenja odnosa unutar LGBTIQ zajednice.

Socijalna integracija koju su prihvatili neki gejevi i lezbijke, poziva na društveni ugled – te su osobe željele postati dio ''„prolaznog svijeta“'', te mu se žele prilagoditi i postati slični njemu, prodavši tako svoj uvjet za ravnopravnost. To „''prodavanje uvjeta za ravnopravnost“'' spočitava queer teorija smatravši da je takvo formiranje lezbijskog i gej ideala izdvajanjem iz donedavno „devijantne“ skupine, ništa drugo nego priklanjanje bjelačkoj [[buržoazija|buržoaziji]].

[[transrodnost|Transrodne osobe]], koje su u ostalom i pokrenule suvremeni [[LGBTIQ]] pokret, prve izašavši na ulice i sukobivši se s policijom [[1969.]] na prvim [[Gay pride|Stonewall demonstracijama]], nisu bile „društveno prolazne“ i teže bi se uklopile u dominantnu kulturu poput [[gej|gejeva]] i [[lezbijka|lezbijki]].

Osamdesetih godina XX. stoljeća tako su se našli na jednoj strani „asimilirani“ bijeli [[gej|gejevi]] i [[lezbijka|lezbijke]], a s druge strane osobe koje se nisu mogle uklopiti u društvenu normu: [[transrodnost|transrodne osobe]]: ''butch'' (maskulinizirane) žene, feminizirani muškarci, [[transrodnost|transeksualne osobe]], [[transrodnost|transvestiti/ce – crossdreseri]], [[transrodnost|drag queens/drag kings]]; [[feminizam|feministice]], pobornici/e [[Poligamija|poligamije]], pobornici/e grupnog seksa, ''the aggressives'' (Afroamerički [[transrodnost|transrodni identitet]], [[BDSM|sado-mazohisti]], Afroamerička i Latino(američka) manjina....).

Pojavom [[kopnica|HIV/AIDS]]-a 1980.-ih godina cijela razjedinjena [[LGBTIQ|LGBTI(Q)]] zajednica doživljava novi potres. HIV/AIDS se počinje tumačiti kao „bolest [[homoseksualnost|homoseksualaca]]“ a cijela strategija prilagodbe (socijalna integracija) postaje upitna.

Prije pojave HIV/AIDS-a objekt gej i lezbijske politike bila je seksualna preferencije pojedinca. Pojavom HIV/AIDS-a, dolazi do radikalizacije gej i lezbijske politike. Može se reći da identitet više ne postaje centar cijele politike, već se daje kolektivna podrška oboljelima i dolazi do zajedničkih istupa protiv novog vala homofobije. Seksualna praksa jedino dolazi do izražaja kao edukacija o sigurnom seksu.

Usred HIV/AIDS histerije [[queer]] počinje ulaziti u popularnu kulturu. Na brojne konferencijama koje se održavaju krajem 80-ih u Sjedinjenim državama na temu rodne neravnopravnosti, HIV/AIDS-a i gej i lezbijskih prava, počinju se koristiti i termini poput ''„queer nation“, queer nacionalizam''.

Queer je i dan danas vrlo kritičan prema socijalnoj integraciji gejeva i lezbijki. Danas queer teorija/pokret se razvija zasebno od gej/lezbijskog iako je nastala iz gej i lezbijskih studija, njihovog fokusa na proširivanje važećih konstruiranih kategorija ''normalnog'' seksualnog ponašanja. Međutim, dok se gej i lezbijski studiji uglavnom bave pitanjima homoseksualnosti, queer teorija proširuje polje interesa, posebno zanimajući se za ono što se smatra seksualnim devijantnim ponašanjima, različitim seksualnim identitetima te političkom kritikom suvremenog društva u odnosu na seksualnost, što uključuje i kritiku gej i lezbijskih studija.

Unutar same queer teorije dvije velike struje fokusirane su na kritiku binarne rodno-spolne klasifikacije. Binarna rodno-spolna klasifikacija sagledava se kao ([[heteroseksualnost|hetero]])[[patrijarhat|patrijarhalna]] norma koja priznaje postojanje samo dva spola s pripadajućim rodnim ulogama. Proučavanjem [[transrodnost|transeksualnih i transrodnih]] osoba nastoji se opravdati zaključak kako je rod vrlo teško vezivati za biološki spol. Upravo u ovom trenutku [[Judith Butler|Butlerina]] rečenica zauzima ključan trenutak jer dokazuje da određeno ponašanje [[transrodnost|transeksualnih/transrodnih]] osoba nije takvo zbog njihovog [[spol i rod|rodnog identiteta]] već zato što njihovo ponašanje odražava vrijednosti koje društvo vidi kao suprotne vrijednosti [[spol i rod|roda]] od normi koje pripisuje njihov biološki [[spol i rod|spol]].

'''Queer nation''' bila je radikalna gej/lezbijska grupa koja zajedno za organizacijom Pink Panthers organizirala ilegalne ulične patrole čiji je cilj bio sprječavanje nasilja nad homoseksualcima. Uz to, grupa ''Queer nation'' je održavala i organizirala počasti žrtvama [[homofobija|homofobije]], preminulima od HIV/AIDS-a, organizirala predavanja o sigurnom seksu i samoobrani, organizirala brojne medijske i umjetničke kampanje. U svojoj prezentaciji koristili su retoričku strategiju korištenja dotad pogrdnog i uvrjedljivog termina „queer (peder).“ Smatrali su da će korištenjem pogrdnih termina skrenuti pažnju s identiteta i fokusirati na politički i kulturni položaj homoseksualnih osoba. Grupa Queer nation je stvorila drugu vjerojatno najpoznatiju američku queer grupu ActUP, koja se raspala krajem 90ih nakon što je AIDS i situacija s njime promijenila značaj za društvo i postala "samo" kronična bolest. Aktivisti i aktivistkinje ActUPa i Queer Nation koji su tvorci slogana "We're here, we're queer get used to it!" i slogana i kampannje "Silence = Death", najzaslužnije grupe za implementaciju [[queer]] politike i općenito implementaciju queera u aktivizam i jezik.

Druga struja queer teorije proučava '''camp''' supkulturu. Camp je urbani stil s kraja osamdesetih, početka devedesetih godina prošlog stoljeća, koji se očituje u pretjerivanju igranja i kombinaciji rodnih uloga u odijevanju i ponašanju. Camp kombinira konvencionalna obilježja rodnih suprotnosti poput primjerice uske mini-suknje u kombinaciji s visokim potpeticama i dlakavim nogama i stiliziranom bradom i brkovima na našminkanom licu. Camp osobe žele izazvati reakciju i pitanja poput: „je li to muškarac ili žena?“, „je li on ili ona homoseksualac ili heteroseksualac?“, „je li ''on'' ili ''ona'' možda nešto "treće"?“ Suvremeni queer upravo u postavljanju takvih pitanja vidi svoj smisao. Takve kontroverze posve ruše tradicionalnu koncepciju [[spol i rod|roda i spola]], [[seksualna orijentacija|seksualne orijentacije]], ne davajući odgovore na postavljena pitanja...ili možda davajući više mogućih odgovora.

Camp se danas razvio i dijelom u tzv. '''[[genderqueer]]''', nešto profinjeniji neidentitet. Genderqueer osobe još više izazivaju rodne norme te ponekad i suvremenom tehnologijom modificiraju svoja tijela na način da se primjerice dio tijela supermaskulinizira, osim glave koju se plastičnim operacijama nastoji još više „poženstveniti“ u stilu [[Jesscica Rabbit|Jessice Rabbit]]. Genderqueer osobe na sve moguće načine nastoje srušiti bilo kakvu [[spol i rod|rodnu ili spolnu]] pretpostavku. Uz takvu pojavu, genderqueer osobe otvoreno pričaju o svojim seksualnim aktivnostima s oba „konvencionalna spola“, ali i sa drugim genderqueer osobama, cijelo vrijeme osvrćući se na sebe u oba gramatička roda. Genderqueer su osobe koje se ne uklapaju u tradicionalni binarni rodni sustav, a identificiraju se s queer vremenom, prostorom, kulturom i izričajem.

== Vidi još ==

* [[LGBTIQ]]
* [[Queer]]
* [[Međunarodni dan borbe protiv homofobije]]
* [[Gay pride|Pride - manifestacija povodom Međunarodnog dana ponosa]]

{{LGBT |state=autocollapsed |selected=akademija}}

[[Kategorija:Sociologija]]
[[Kategorija:Povijest LGBT-a]]