WikiSysop: bmz

2022-03-20T18:19:57Z

bmz

←Starija inačica		Inačica od 20. ožujak 2022. u 18:19
Redak 1:		Redak 1:
	~~<!--'''Organela'''-->'''~~Organela''' ([[latinski jezik\|lat.]] ''organella'') u [[stanična biologija\|staničnoj biologiji]] jest specijalizirana podjedinica [[stanica\|stanice]] koja je funkcionalno izdvojena od ostatka stanice vlastitom [[lipid]]nom [[membrana\|membranom]].		Organela''' ([[latinski jezik\|lat.]] ''organella'') u [[stanična biologija\|staničnoj biologiji]] jest specijalizirana podjedinica [[stanica\|stanice]] koja je funkcionalno izdvojena od ostatka stanice vlastitom [[lipid]]nom [[membrana\|membranom]].
	[[Datoteka:biological cell.svg\|mini\|desno\|350px\|Tipična životinjska stanica. Organele i stanične strukture unutar [[citoplazma\|citoplazme]]: (1) [[jezgrica]] (2) [[stanična jezgra\|jezgra]] (3) [[ribosom]] (4) [[vezikul]] (5) hrapavi [[endoplazmatski retikulum]] (6) [[Golgijev aparat]] (7) [[citoskeleton]] (8) glatki endoplazmatski retikulum (9) [[mitohondrij]] (10) [[vakuola]] (11) [[citosol]] (12) [[lizosom]] (13) [[centriol]]]]		[[Datoteka:biological cell.svg\|mini\|desno\|350px\|Tipična životinjska stanica. Organele i stanične strukture unutar [[citoplazma\|citoplazme]]: (1) [[jezgrica]] (2) [[stanična jezgra\|jezgra]] (3) [[ribosom]] (4) [[vezikul]] (5) hrapavi [[endoplazmatski retikulum]] (6) [[Golgijev aparat]] (7) [[citoskeleton]] (8) glatki endoplazmatski retikulum (9) [[mitohondrij]] (10) [[vakuola]] (11) [[citosol]] (12) [[lizosom]] (13) [[centriol]]]]

WikiSysop: no summary specified

2021-11-02T23:52:45Z

no summary specified

←Starija inačica		Inačica od 2. studeni 2021. u 23:52
Redak 113:		Redak 113:
	{{izvori}}		{{izvori}}

	~~{{commonscat\|organelles\|organele}}~~
	{{organizacija živog svijeta}}		{{organizacija živog svijeta}}

	[[kategorija:organele\| ]]		[[kategorija:organele\| ]]
	[[kategorija:stanična biologija]]		[[kategorija:stanična biologija]]

WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica

2021-07-16T05:27:47Z

Bot: Automatski unos stranica

Nova stranica

'''Organela''' ([[latinski jezik|lat.]] ''organella'') u [[stanična biologija|staničnoj biologiji]] jest specijalizirana podjedinica [[stanica|stanice]] koja je funkcionalno izdvojena od ostatka stanice vlastitom [[lipid]]nom [[membrana|membranom]].
[[Datoteka:biological cell.svg|mini|desno|350px|Tipična životinjska stanica. Organele i stanične strukture unutar [[citoplazma|citoplazme]]: (1) [[jezgrica]] (2) [[stanična jezgra|jezgra]] (3) [[ribosom]] (4) [[vezikul]] (5) hrapavi [[endoplazmatski retikulum]] (6) [[Golgijev aparat]] (7) [[citoskeleton]] (8) glatki endoplazmatski retikulum (9) [[mitohondrij]] (10) [[vakuola]] (11) [[citosol]] (12) [[lizosom]] (13) [[centriol]]]]

Naziv ''organela'' nastao je analogijom staničnih struktura s tjelesnim [[organ]]ima, o čemu svjedoče najraniji objavljeni radovi u kojima se spominje isključivo [[latinski]] naziv "organum". Prvi koji je upotrijebio [[deminutiv]]ni oblik "organulum" bio je [[Njemačka|njemački]] [[zoologija|zoolog]] [[Karl August Möbius]] ([[1884.]]). Iz konteksta njegova rada se može iščitati da se pri izboru naziva ipak ograničio na reproduktivne strukture [[jednostaničari|jednostaničnih organizama]].

Termin organela uvriježio se tek nekoliko godina kasnije obuhvativši i stanične strukture [[višestaničar]]a, o čemu svjedoči djelo [[Bengt Lidforss|Bengta Lidforssa]] iz [[1915.]] "Organi ili organele". 20-ih godina organele su zadobile razna značenja, od pokretnih staničnih tvorbi ([[Alfred Kühn|Kühn]])<ref>{{cite journal | last = Kühn | first = Alfred |year = 1920| title = Untersuchungen zur kausalen Analyse der Zellteilung. I. Teil: Zur Morphologie und Physiologie der Kernteilung von Vahlkampfia bistadialis | journal = Archiv für Entwicklungsmechanik der Organismen (now: Development Genes and Evolution) | volume = 46 | issue = 2–3| pages = 259–327 | doi =10.1007/BF02554424 |quote = die Alternative: Organell oder Produkt der Strukturbildung}}</ref>, do izvanstaničnih i unutarstaničnih skeletnih sustava protista ([[Max Hartmann|Hartmann]])<ref>Hartmann, Max (1953). Allgemeine Biologie (4th ed.). Stuttgart: Gustav Fisher Verlag.</ref>. Unatoč prijedlogu [[Albert Frey-Wyssling|Alberta Frey-Wysslinga]] ([[1978.]]) da se naziv odnosi samo na strukture koje pretvaraju [[energiju]] ([[centrosom]], [[ribosom]], [[stanična jezgrica|jezgrica]])<ref name="afw">{{cite journal |pmid=689352 |language=German |year=1978 |author=Frey-Wyssling, A |title=Definition of the organell concept |volume=124 |issue=3 |pages=455–7 |issn=0016-5840 |journal=Gegenbaurs morphologisches Jahrbuch}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF01935984|title=Concerning the concept 'organelle'|year=1978|last1=Frey-Wyssling|first1=A.|journal=Experientia|volume=34|issue=4|pages=547–9|pmid=346371}}</ref> i tvrdnjama zagovornika [[endosimbiontska teorija|endosimbiontske teorije]] prema kojoj organela mora sadržavati vlastitu nasljednu uputu (mitohondrij, kloroplast), zadržala se danas prihvaćena definicija.

[[Datoteka:Movement of organelles in Tradescantia stamen hair cells.webm|230px|mini|lijevo|Kretanje organela u stanicama kose.]]
Organele su vidljive isključivo [[mikroskop]]ski, obrađeni metodom [[stanično frakcioniranje|frakcioniranja stanica]]. Najraznovrsnije tipove organela nalazimo u [[eukarioti|eukariotskim]] stanicama viših organizama, iako su nedavno dokazi o njihovu prisustvu pronađeni i u [[prokariot]]a. Uz navedene organele postoje i stanične strukture sastavljene od nakupina [[makromolekula]] koje provode određenu specifičnu funkciju, a za koje ne možemo upotrijebiti isti naziv.

==Organele eukariota==
[[Eukarioti]] su strukturno najsloženiji tip stanica, po definiciji organizirani u manje odjeljke zatvorene lipidnim membranama koje odgovaraju [[stanična membrana|staničnoj membrani]]. Veće se organele (npr. [[stanična jezgra|jezgra]] i [[vakuola|vakuole]]) raspoznaju već pod [[svjetlosni mikroskop|svjetlosnim mikroskopom]], pa spadaju među prva otkrića nakon izuma [[mikroskop]]a.

Dolje navedene organele iako su univerzalne ipak nemaju sve eukariotske stanice. Uz ovisnost o [[vrsta (biologija)|vrsti]], postoje i iznimke u broju membrana ili broju istovrsnih organela.

{| class="wikitable" align="center"
|+'''''veće eukariotske organele'''''
!organela
!glavna funkcija
!građa
!organizmi
!
|-
|[[kloroplast]] ([[plastid]])||[[fotosinteza]]||dvomembranski||biljke, protisti||sadrži neke gene
|-
|[[endoplazmatski retikulum]]||translacija i zavijanje proteina (hrapavi ER), metabolizam lipida (glatki ER)||jednomembranski||svi eukarioti||hrapavi ER je prekriven ribosomima, u obliku je ploćastih vreća; glatki ER je tubularnog oblika
|-
|[[Golgijev aparat]]||sortiranje i modificiranje proteina||jednomembranski||svi eukarioti||cis-lice najbliže ER-u; trans-lice najdalje od ER-a
|-
|[[mitohondrij]]||proizvodnja energije||dvomembranski||većina eukariota||sadrži neke gene
|-
|[[vakuola]]||pohrana, [[homeostaza]]||jednomembranski||eukarioti||
|-
|[[stanična jezgra|jezgra]]||održavanje DNK, [[transkripcija]] RNK||jednomembranski||svi eukarioti ||sadrži [[genom]]
|-
|}

{| class="wikitable" align="center"
|+'''''manje eukariotske organele i stanične sastavnice'''''
!organela/makromolekula
!glavna funkcija
!građa
!organizmi
|-
|[[akrosom]]||pomaže fuziju spermatozoe s jajetom||jednomembranski||većina životinja
|-
|[[autofagija|autofagosom]]||odvaja citoplazmatski materijal pred razgradnju||dvomembranski||svi eukarioti
|-
|[[centriol]]||polazište [[citoskeleton]]a||tubularni proteini||životinje
|-
|[[trepetljika]] (cilium)||gibanje u vanjskom mediju||tubularni protein||životinje, protisti, neke biljke
|-
|[[glikosom]]||provodi [[glikoliza|glikolizu]]||jednomembranski||[[protozoa]]
|-
|[[glioksisom]]||pretvaranje masti u šećere||jednomembranski||plants
|-
|[[hidrogenosom]]||proizvodnja energije i vodika||dvomembranski||neki jednostanični eukarioti
|-
|[[lizosom]]||razgradnja makromolekula||jednomembranski||većina eukariota
|-
|[[melanosom]]||pohrana pigmenta||jednomembranski||životinje
|-
|[[mitosom]]||nepoznato||dvomembranski||neki jednostanični eukarioti
|-
|[[miofibrila]]||kontrakcija mišića||filamenti||životinje
|-
|[[jezgrica]]||proizvodnja ribosoma||protein-DNK-RNK||većina eukariota
|-
|[[parentesom]]||nepoznato||nepoznato||gljive
|-
|[[peroksisom]]||razgradnja vodikova peroksida||jednomembranski||svi eukarioti
|-
|[[ribosom]]||[[translacija]]||RNK-protein|| eukarioti, prokarioti
|-
|[[vezikul]]||transport tvari||jednomembranski||svi eukarioti
|}

ostale strukture:
* [[citosol]]
* [[endomembranski sustav]]
* [[nukleosom]]
* [[mikrotubul]]
* [[stanična membrana]]

==Organele prokariota==
[[Prokarioti]] ne pokazuju eukariotski stupanj složenosti, pa se prije držalo da odražavaju jako oskudnu unutarnju organizaciju, tj. da nemaju unutarnje membranom zatvorene strukture. Te su tvrdnje u pitanje dovela nedavna otkrića proteinskih ''mikroodjeljaka'' i lipidnih ''magnetosoma''.

{| class="wikitable" align="center"
|+'''''prokariotske organele i stanične sastavnice'''''
!organela/makromolekula
!glavna funkcija
!građa
!organizmi
|-
|[[karboksisom]]||fiksiranje ugljika||proteinski omotač||neke bakterije
|-
|[[klorosom]]||[[fotosinteza]]||iskorištavanje svjetlosne energije||zelene sumporne bakterije
|-
|[[bič (stanica)|bič]] (flagelum)||gibanje u vanjskom mediju||proteinsko vlakno||neki prokarioti i eukarioti
|-
|[[magnetosom]]||magnetsko orijentiranje||anorganski kristal, lipidna membrana||magnetotaksne bakterije
|-
|[[nukleoid]]||održavanje DNK [[transkripcija]] u RNK||DNK-protein||prokarioti
|-
|[[plazmid]]||mijenjanje DNK||kružna DNK||neke bakterije
|-
|[[ribosom]]||[[translacija]]||RNK-protein|| eukarioti, prokarioti
|-
|[[tilakoid]]||[[fotosinteza]]||proteini fotosustava i pigmenti||uglavnom cijanobakterije|-
|}

== Referencije ==
{{izvori}}

{{commonscat|organelles|organele}}
{{organizacija živog svijeta}}

[[kategorija:organele| ]]
[[kategorija:stanična biologija]]

Organela - Povijest promjena

WikiSysop: bmz

WikiSysop: no summary specified

WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica