Nediljko Budiša - Povijest promjena

WikiSysop: Bot: Automatska zamjena teksta (-{{Citiraj web +{{Citiranje weba)

2021-12-01T22:17:38Z

Bot: Automatska zamjena teksta (-{{Citiraj web +{{Citiranje weba)

WikiSysop: Bot: Automatska zamjena teksta (-{{cite web +{{Citiraj web)

2021-12-01T02:50:29Z

Bot: Automatska zamjena teksta (-{{cite web +{{Citiraj web)

WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica

2021-10-28T00:21:10Z

Bot: Automatski unos stranica

Nova stranica

{{Infookvir znanstvenik
| ime = Nediljko "Ned" Budisa
| slika = Nediljko Budisa 2012.jpg
| slika_širina = 280px
| naslov = Budiša u laboratoriju godine 2012.
| datum_rođenja = [[21. studenog]] [[1966.]]
| mjesto_rođenja = [[Šibenik]], [[Hrvatska]]
| prebivalište = [[Njemačka]] i [[Kanada]]
| državljanstvo = [[Image:Flag of Croatia.svg|20px]] [[Hrvatska|hrvatsko]]
| polje = [[Biokemija]], Biorganska kemija, Sintetička biologija
| radna_institucija = Tehničko Sveučilište u Berlinu i Sveučilište u Manitobi, Winnipeg, Kanada
| alma_mater = [[Prirodoslovno-matematički fakultet u Zagrebu]]
| poznat_po = inženjerstvu genetičkog koda ([[Ksenobiologija]])
}}

'''Nediljko '''"Ned"''' Budiša''' ([[Šibenik]], [[21. studenog]] [[1966.]]) je hrvatski biokemičar, profesor kemije i vođa nacionalne katedre prve klase za [[kemijska sintetička biologija|kemijsku sintetičku biologiju]] (Tier 1 Canada Research Chair (CRC) in Chemical Synthetic Biology) na Sveučilištu u [[Manitoba|Manitobi]] ([[Winnipeg]], [[Kanada]]).<ref>{{cite web
| url = https://www.sci.umanitoba.ca/chemistry/news-and-events/news/welcome-dr-ned-budisa
| title = Welcome Professor Ned Budisa! - Department of Chemistry
| access-date = 2020-01-04
}}</ref> Budiša je pionir na području inženjerstva [[genska uputa|genetičkog koda (upute)]] i kemijske sintetičke biologije ([[Ksenobiologija|Ksenobiologije]]). Njegovo istraživanje ima širok spektar primjena u raznim područjima počevši od [[bioorganska kemija|bioorganske]] i [[biomedicinska kemija|biomedicinske kemije]], [[strukturna biologija|strukturne biologije]] i [[biofizika|biofizike]], molekularne [[biotehnologija|biotehnologije]] te inženjerstva metabolizma i [[biomaterijal|biomaterijala]]. Autor je za sada jedinog udžbenika u svom istraživačkom području: "''Engineering the genetic code: expanding the amino acid repertoire for the design of novel proteins''".<ref>{{cite web
| url = http://onlinelibrary.wiley.com/book/10.1002/3527607188
| title = knjiga kod Wiley Online Library
| access-date = 10. kolovoza 2017.
| doi = 10.1002/3527607188
| isbn = 9783527312436
}}</ref>

==Akademski razvoj==

Budiša je stekao diplomu gimnazijskog nastavnika u kemiji i biologiji 1990. godine na [[Prirodoslovno-matematički fakultet u Zagrebu|Prirodoslovno-matematičkom fakultetu (PMF)]] [[Sveučilište u Zagrebu|Sveučilišta u Zagrebu]], diplomirao je na Molekularnoj biologiji 1993 godine kada ujedno i završava poslijediplomske studije u biofizici na PMF-u. Brani doktorski rad 1997. godine na [[Tehničkom sveučilištu u Münchenu]] pod vodstvom profesora [[:en:Robert Huber|Roberta Hubera]]. Na Tehničkom Sveučilištu u Münchenu uspjeva i [[Habilitacija|habilitirati]] 2005., te iste godine preuzima vodstvo juniorske istraživačke grupe ("Molekularna Biotehnologija")<ref>{{cite web
| dead-url = http://www.biochem.mpg.de/en/rg/budisa/
| url = https://web.archive.org/web/20070610062730/http://www.biochem.mpg.de/en/rg/budisa/
| archive-date = 2007-06-10
| title = Molekularna Biotehnologija
| publisher = Max-Planck-Institut
| access-date = 2017-08-10
}}</ref> na Max-Planck-Institutu za Biokemiju u Münchenu. Dobiva poziv (2008. godine) za redovitog sveučilišnog profesora na Tehničkom Sveučilištu u Berlinu (TUB) gdje je vršio znanstveno-nastavnu aktivnost u vremenu 2010-2018. godine.<ref>{{cite web
| url = http://www.biocat.tu-berlin.de/menue/about_us/group_leader/
| title = web stranica instituta za kemiju TUB
| access-date = 11. kolovoz 2017
}}</ref> U listopadu 2018. je prihvatio poziv sveučilišta u Manitobi za redovitog profersora kemije i vođu nacionalne katedre prve klase za kemijsku sintetičku biologiju (Tier 1 CRC in Chemical Synthetic Biology). Istovremeno je zadržao status asociranog profesora Tehničkom Sveučilištu u Berlinu. Budiša je također član Centra izvrsnosti “Unifying Systems in Catalysis” Tehničkog sveučilišta u Berlinu (UniSysCat)<ref>{{cite web
| url = https://www.unisyscat.de/
| title = UniSysCat Cluster of Excellence
| access-date = 2020-01-04
}}</ref> a bio je i član CIPSM-Centra izvrsnosti Tehničkog sveučilišta u Münchenu u vremenu između 2007. i 2010.<ref>{{cite web
| url = http://www.cipsm.de/cipsm-professorships/
| title = List of CIPSM professors
| access-date = 2017-08-10
}}</ref> Godine 2014. osnovao je prvi uspješni [[:en:International Genetically Engineered Machine|iGEM]] tim u Berlinu.<ref>{{cite web
| url = http://igem.biocat.tu-berlin.de
| title = iGEM tim u Berlinu
| access-date = 2017-08-10
}}</ref>

==Znanstvena djelatnost, otkrića i izumi==

Budiša je utemeljitelj metode ugradnje [[aminokiselina]] u proteine ([[bjelančevine]]) pod selekcijskim pritiskom ([[:en:Expanded_genetic_code#Selective_pressure_incorporation_.28SPI.29_method_for_production_of_alloproteins|Selective Pressure Incorporation, SPI]]<ref>{{cite journal
| last = Budisa | first = N.
| doi = 10.1002/anie.20030064
| year = 2004
| title = Prolegomena to future efforts on genetic code engineering by expanding its amino acid repertoire
| journal = Angewandte Chemie-International Edition
| volume = 43
| pages = 3387–3428
}}</ref>) koja omogućuje pojedinačne i višestruke<ref>{{cite journal
| last1 = Lepthien | first1 = S.
| last2 = Merkel | first2 = L.
| last3 = Budisa | first3 = N.
| doi = 10.1002/anie.201000439
| year = 2010
| title = In Vivo Double and Triple Labeling of Proteins Using Synthetic Amino Acids
| journal = Angewandte Chemie-International Edition
| volume = 49
| pages = 5446-5450
}}</ref> ''in vivo''-ugradnje sintetičkih (ili nekanonskih) analoga prirodnih (kanonskih) aminokiselina, po mogućnosti 'tripletnom prenamjenom' (engleski: codon reassignment) smislenih (sense) [[kodon|kodona]] genetičkog koda (genske upute).<ref>{{cite journal
| last1 = Bohlke | first1 = N.
| last2 = Budisa | first2 = N.
| doi = 10.1111/1574-6968.12371
| year = 2014
| title = Sense codon emancipation for proteome-wide incorporation of noncanonical amino acids: rare isoleucine codon AUA as a target for genetic code expansion
| journal = FEMS Microbiol Letter
| pages = 133–44
| volume = 351
| pmc = PMC4237120
| pmid = 24433543
}}</ref> Njegova metodologija omogućuje fine kemijske manipulacije aminokiselinskim pokrajnjim ostacima i to uglavnom [[prolin|prolina]], [[triptofan|triptofana]] i [[metionin|metionina]]; često se ti eksperimenti izvode u sklopu jednostavnog metaboličkog inženjerstva.<ref>{{cite journal
| last1 = Völler | first1 = J.-S.
| last2 = Budisa | first2 = N.
| doi = 10.1016/j.copbio.2017.02.002
| year = 2017
| title = Coupling genetic code expansion and metabolic engineering for synthetic cells
| journal = Current Opinion in Biotechnology
| volume = 48
}}</ref><ref>{{cite journal
| last1 = Exner | first1 = M. P.
| last2 = Kuenzl | first2 = S.
| last3 = Schwagerus | first3 = S.
| last4 = To | first4 = T.
| last5 = Ouyang | first5 = Z.
| last6 = Hoesl | first6 = M. G.
| last7 = Lensen | first7 = M. C.
| last8 = Hackenberger | first8 = C. P. R.
| last9 = Panke | first9 = S.
| last10 = Budisa | first10 = N.
| year = 2017
| title = Design of an S-Allylcysteine in situ production and incorporation system based on a novel pyrrolysyl-tRNA synthetase variant
| journal = ChemBioChem
| volume = 18
| pages = 85-90
| pmid = 27862817
| doi = 10.1002/cbic.201600537
}}</ref> Temeljni cilj njegovih istraživanja i inžinjerskog pristupa biologiji jest prijenos tzv. [[bio-ortogonalnih]] fizičko-kemijskih svojstava i reakcija (npr. kemoselektivna ligacija kao što je [[klik-kemija]]) te prijenos raznih [[spektroskopija|spektroskopskih]] svojstva (npr. 'plava'<ref>{{cite journal
| last1 = Lepthien | first1 = S.
| last2 = Hoesl | first2 = M. G.
| last3 = Merkel | first3 = L.
| last4 = Budisa | first4 = N.
| doi = 10.1073/pnas.0802804105
| year = 2008
| title = Azatryptophans endow proteins with intrinsic blue fluorescence
| journal = Proc. Natl. Acad. Sci. USA
| volume = 105
| issue = 42
| pages = 16095-16100
| pmc = PMC2571030
| pmid = 18854410
}}</ref> i 'zlatna'<ref>{{cite journal
| last1 = Bae | first1 = J.
| last2 = Rubini | first2 = M.
| last3 = Jung | first3 = G.
| last4 = Wiegand | first4 = G.
| last5 = Seifert | first5 = M. H. J.
| last6 = Azim | first6 = M. K.
| last7 = Kim | first7 = J. S.
| last8 = Zumbusch | first8 = A.
| last9 = Holak | first9 = T. A.
| last10 = Moroder | first10 = L.
| last11 = Huber | first11 = R.
| last12 = Budisa | first12 = N.
| year = 2003
| title = Expansion of the Genetic Code Enables Design of a Novel "Gold" Class of Green Fluorescent Proteins
| journal = Journal of Molecular Biology
| volume = 328
| pages = 977-1202
| pmid = 12729742
| url = https://www.deepdyve.com/lp/elsevier/expansion-of-the-genetic-code-enables-design-of-a-novel-gold-class-of-L0Oc1mrVMi
}}</ref> [[fluorescencija]]) u kemiju živih bića. Na taj način se također eksprimentalno sprovodi obogaćivanje biokemije života i sa elementima kao što je [[fluor]], [[selen]] ili [[telurij]] koji se javljaju samo u tragovima u [[metabolizam|metabolizmu]] živih stanica.<ref>{{cite journal
| last1 = Agostini | first1 = F.
| last2 = Völler | first2 = J-S.
| last3 = Koksch | first3 = B.
| last4 = Acevedo-Rocha | first4 = C. G.
| last5 = Kubyshkin | first5 = V.
| last6 = Budisa | first6 = N.
| doi = 10.1002/anie.201610129
| year = 2017
| title = Biocatalysis with Unnatural Amino Acids: Enzymology Meets Xenobiology
| journal = Angewandte Chemie-International Edition
| volume = 56
| pages = 9680–9703
| pmid = 28085996
}}</ref>

Budiša dobro je poznat po uspostavi upotrebe nekanonskih aminokiselina koje sadrže selen za [[kristalografija|kristalografiju]] proteina<ref>{{cite journal
| last1 = Budisa | first1 = N.
| last2 = Steipe | first2 = B.
| last3 = Demange | first3 = P.
| last4 = Eckerskorn | first4 = C.
| last5 = Kellermann | first5 = J.
| last6 = Huber | first6 = R.
| doi = 10.1111/j.1432-1033.1995.0788h.x
| pmid = 7607253
| year = 1995
| title = High level biosynthetic substitution of methionine in proteins by its analogues 2-aminohexanoic acid, selenomethionine, telluromethionine and ethionine in Escherichia coli
| journal = Eur. J. Biochem
| volume = 230
| pages = 788-796
}}</ref> dok su se aminokiselinski analozi koji sadržavaju fluor, pokazali posebno podesnim za za 19F [[Nuklearna magnetska rezonancija|NMR]] spektroskopiju<ref>{{cite journal
| last1 = Seifert | first1 = M. H.
| last2 = Ksiazek | first2 = D.
| last3 = Smialowski | first3 = P.
| last4 = Azim | first4 = M. K.
| last5 = Budisa | first5 = N.
| last6 = Holak | first6 = T. A.
| doi = 10.1021/ja0257725
| pmid = 12095337
| year = 2002
| title = Slow Conformational Exchange Processes in Green Fluorescent Protein Variants evidenced by NMR Spectroscopy
| journal = J. Am. Chem. Soc.
| volume = 124
| pages = 7932-7942
}}</ref> i studije proteinskog savijanja (folding). U značajne Budišine izume spadaju i prva demonstracija kako se [[Genetičko inženjerstvo|inženjerstvo genetičkog]] koda može koristiti kao alat za dizajn terapijskih proteina<ref>{{cite journal
| last1 = Budisa | first1 = N.
| last2 = Minks | first2 = C.
| last3 = Medrano | first3 = F. J.
| last4 = Lutz | first4 = J.
| last5 = Huber | first5 = R.
| last6 = Moroder | first6 = L.
| pmid = 9435213
| pmc = PMC18441
| year = 1998
| title = Residue specific bioincorporation of non-natural biologically active amino acids into proteins as possible drug carriers. Structure and stability of per-thiaproline mutant or annexin V
| journal = Proc. Natl. Acad. Sci. USA
| volume = 95
| pages = 455-459
| url = http://www.pnas.org/content/95/2/455.long
}}</ref> i [[Ribosomi|ribosomski]] sintetiziranih [[peptid|peptidnih]] lijekova<ref>{{cite journal
| last = Budisa | first = N.
| doi = 10.1016/j.copbio.2013.02.026
| pmid = 23537814
| year = 2013
| title = Expanded genetic code for the engineering of ribosomally synthetized and post-translationally modified peptide natural products (RiPPs)
| journal = Current Opinion in Biotechnology
| volume = 24
| pages = 591-598
}}</ref>. Isto tako, pošlo mu je za rukom sprovesti i inovativno inženjerstvo biomaterijala na bazi [[adhezija|adhezivnih]] (ljepljivih) proteina iz školjaka.<ref>{{cite journal
| last1 = Hauf | first1 = M.
| last2 = Richter | first2 = F.
| last3 = Schneider | first3 = T.
| last4 = Faidt | first4 = T.
| last5 = Martins | first5 = B. M.
| last6 = Baumann | first6 = T.
| last7 = Durkin | first7 = P.
| last8 = Dobbek | first8 = H.
| last9 = Jacobs | first9 = K.
| last10 = Moeglich | first10 = A.
| last11 = Budisa | first11 = N.
| year = 2017
| title = Photoactivatable mussel-based underwater adhesive proteins by an expanded genetic code
| journal = ChemBioChem
| volume = 18
| pages = 1819-1823
| doi = 10.1002/cbic.201700327
}}</ref> U Budišine značajne doprinose ubrajaju se i dizajn kemijskog modela kojim je objasnio ulogu [[oksidacija|oksidacije]] metionina u zloćudnoj agregaciji [[Prioni|prionskih]] proteina<ref>{{cite journal
| last1 = Wolschner | first1 = C.
| last2 = Giese | first2 = A.
| last3 = Kretzschmar | first3 = H.
| last4 = Huber | first4 = R.
| last5 = Moroder | first5 = L.
| last6 = Budisa | first6 = N.
| doi = 10.1073/pnas.0902688106
| pmid = 19416900
| pmc = PMC2674404
| year = 2009
| title = Design of anti- and pro-aggregation variants to assess the effects of methionine oxidation in human prion protein
| journal = Proc. Natl. Acad. Sci. USA
| volume = 106
| pages = 7756-7761
| url = http://www.pnas.org/content/106/19/7756.full.pdf
| format = PDF
}}</ref> te otkriće uloge [[endo/egzo konformacije]] prolinskog prstena za stabilnost, savijanje (folding) i [[Translacija (biologija)|translaciju proteina]].<ref>{{cite journal
| last1 = Steiner | first1 = T.
| last2 = Hess | first2 = P.
| last3 = Bae | first3 = J. H.
| last4 = Moroder | first4 = L.
| last5 = Budisa | first5 = N.
| doi = 10.1371/journal.pone.0001680
| pmid = 18301757
| pmc = PMC2243022
| year = 2008
| title = Synthetic Biology of Proteins: Tuning GFP´s Folding and Stability with Fluoroproline
| journal = PLoSONE
| volume = 3
| pages = e1680
}}</ref><ref>{{cite journal
| last1 = Doerfel | first1 = L. K.
| last2 = Wohlgemuth | first2 = I.
| last3 = Kubyshkin | first3 = V.
| last4 = Starosta | first4 = A. L.
| last5 = Wilson | first5 = D. N.
| last6 = Budisa | first6 = N.
| doi = 10.1021/jacs.5b07427
| pmid = 26384033
| year = 2015
| title = Entropic Contribution of Elongation Factor P to Proline Positioning at the Catalytic Center of the Ribosome
| journal = J. Am. Chem. Soc.
| volume = 137
| pages = 12997–13006
}}</ref>

Zajedno s talentiranim suradnikom Vladimirom Kubiškinom sintetizirao je hidrofobni<ref>{{cite journal
| last1 = Kubyshkin | first1 = V.
| last2 = Grage | first2 = S. L.
| last3 = Bürck | first3 = J.
| last4 = Ulrich | first4 = A. S.
| last5 = Budisa | first5 = N.
| doi = 10.1021/acs.jpclett.8b00829
| pmid = 29638132
| year = 2018
| title = Transmembrane Polyproline Helix
| journal = J. Phys. Chem. Lett.
| volume = 9
| issue = 9
| pages = 2170–2174
}}</ref> umjetni poliprolin II heliks u sklopu dugoročne istraživačke suradnje s Anne Ullrich s Tehničkog Instituta u Karlsruheu. Njegovi raniji radovi na bio-expresiji prolinskih analoga u kombinaciji sa rezultatima ovog projekta pridonijeli su postavki teorije "alaninskog svijeta".<ref>{{cite journal
| last1 = Kubyshkin | first1 = V.
| last2 = Budisa | first2 = N.
| doi = 10.1016/j.copbio.2019.05.006
| pmid = 31279217
| year = 2019
| title = Anticipating alien cells with alternative genetic codes: away from the alanine world!
| journal = Current Opinion in Biotechnology
| volume = 60
| pages = 242–249
}}</ref> Ona objašnjava zašto je priroda odabrala genetički kod (univerzalan za sva živa bića na zemlji) <ref>{{cite journal
| last1 = Kubyshkin | first1 = V.
| last2 = Acevedo-Rocha | first2 = C. G.
| last3 = Budisa | first3 = N.
| doi = 10.1016/j.biosystems.2017.10.004
| pmid = 29030023
| year = 2017
| title = On universal coding events in protein biogenesis
| journal = Biosystems
| volume = 164
| pages = 16–25
}}</ref> sa „samo“ 20 kanonskih (standardnih) amino kiselina za ribosomsku sintezu proteina.<ref>{{cite journal
| last1 = Kubyshkin | first1 = V.
| last2 = Budisa | first2 = N.
| doi = 10.3390/ijms20215507
| year = 2019
| title = The Alanine World Model for the Development of the Amino Acid Repertoire in Protein Biosynthesis
| journal = Int. J. Mol. Sci.
| volume = 20(21)
| pages = 5507
}}</ref>

Godine 2015, Budišina grupa je uspješno provela dugoročni eksperiment mikrobne laboratorijske [[Evolucija|evolucije]] koji je rezultirao potpunom, [[proteom|proteomskom]] zamjenom svih 20.899 triptofanskih ostataka s tienopirol-alaninom u genetičkom kodu (uputi) bakterije ''[[Escherichia coli]]''.<ref>{{cite journal
| last1 = Hoesl | first1 = M. G.
| last2 = Oehm | first2 = S.
| last3 = Durkin | first3 = P.
| last4 = Darmon | first4 = E.
| last5 = Peil | first5 = L.
| last6 = Aerni | first6 = H.-R.
| last7 = Rappsilber | first7 = J.
| last8 = Rinehart | first8 = J.
| last9 = Leach | first9 = D.
| last10 = Söll | first10 = D.
| last11 = Budisa | first11 = N.
| year = 2015
| title = Chemical evolution of a bacterial proteome
| journal = Angewandte Chemie-International Edition
| volume = 54
| pages = 10030-10034
| doi = 10.1002/anie.201502868
| pmc = PMC4782924
}} NIHMSID: NIHMS711205</ref> Ti rezultati daju čvrstu osnovu za laboratorijsku evoluciju života s alternativnim metabolitima ili sintetičkim (umjetnim) biokemijskim sustavima. Istovremeno taj pristup omogućava razvoj zanimljive tehnologije biološke sigurnosti i bezbjednosti gdje bi sintetičke stanice bile opremljene sa umjetnom genetičkom barijerom - tzv. genetička ogradnja (u engleskom govornom području koristi se izraz: ''genetic firewall''; vidi: [[Ksenobiologija]])<ref>{{cite journal
| last1 = Acevedo-Rocha | first1 = C. G.
| last2 = Budisa | first2 = N.
| year = 2011
| title = On the Road towards Chemically Modified Organisms Endowed with a Genetic Firewall
| journal = Angewandte Chemie-International Edition
| volume = 50
| pages = 6960–6962
| doi = 10.1002/anie.201103010
| pmid = 21710510
}}</ref> te mogu preživjeti samo u neprirodom okolišu tj. antopogenim laboratorijskim uvjetima.

Budiša također je aktivno uključen u raspravu o mogućim društvenim, [[etika|etičkim]] i filozofskim utjecajima i posljedicama radikalnog inžinjerstva genetičkog koda (upute) u kontekstu nastojanja stvaranja sintetičkih [[stanica]] i života kao platformi za biotehnologiju budućnosti.<ref>{{cite journal
| last1 = Schmidt | first1 = M.
| last2 = Pei | first2 = L.
| last3 = Budisa | first3 = N.
| year = 2018
| title = Xenobiology: State-of-the-art, Ethics and Philosophy of new-to-nature organisms
| journal = Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology
| volume = 162
| pages = 301-315
| doi = 10.1007/10_2016_14
| issn = 0724-6145
}}</ref>

==Izbor nagrada==

* 2004: BioFuture Award<ref>{{cite web
| dead-url = http://www.biofuture-wettbewerb.de:80/index.php?index=23
| url = https://web.archive.org/web/20070630120054/http://www.biofuture-wettbewerb.de:80/index.php?index=23
| archive-date = 2007-06-30
| title = BioFuture Award profile
| access-date=2017-08-10
}}</ref>
* 2017: Publication Award Fluorine Chemistry<ref>{{cite web
| url = https://www.unicat.tu-berlin.de/news-events/news/2017/17-09-14-budisa-flourine-award/
| title = UniCat - Publication Award Fluorine Chemistry
| access-date=2017-10-16
}}</ref>

==Poveznice==

* [http://www.biocat.tu-berlin.de/menue/ueber_uns/leitung/ Homepage of the TU Berlin]
* [https://www.unicat.tu-berlin.de/index.php?id=173 Centar izvrsnosti UniCat]
* [https://vimeo.com/116340307 Talk about the future of Xenobiology]
* [http://www.hkd.hr/prelog2015/2.html General talk about Genetic Code Engineering] [[Vladimir Prelog]] simpozij, Zagreb 2015.
* [https://www.thefreelibrary.com/Built-in+drugs+could+target+tissues.-a020212396 Built-in drugs could target tissues]
* [http://www.science20.com/news_articles/genetic_code_20_3_synthetic_amino_acids_combined_one_protein Genetic Code 2.0 - 3 Synthetic Amino Acids Combined Into One Protein]
* [http://www.biochem.mpg.de/544666/20090423_budisa_prion_proteins Oxidation sets off fatal structural change of human prion proteins]
* [https://vimeo.com/109249906 iGEM.Berlin Magnetic e.Coli]
* [https://biooekonomie.de/en/nachrichten/intestinal-bacteria-produce-mussel-adhesive Intestinal bacteria produce mussel adhesive - Crijevne bakterije proizvode samoljepljive proteine iz školjki]
* [http://www.pressestelle.tu-berlin.de/menue/tub_medien/newsportal/news_detail/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=870&tx_ttnews%5BbackCat%5D=67&tx_ttnews%5BbackPid%5D=146768&cHash=ea3e0a4d28b956bbff055c795b5ed043 Profesor i hobby boksač (članak na njemačkom)]

==Vidi također==

{{div col|3}}
* [[Središnja dogma molekularne biologije]]
* [[Genska uputa |Genetički kod (uputa)]]
* [[Prošireni genetički kod]]
* [[Astrobiologija]]
* [[Biokonjugacija]]
* [[Bioortogonalna kemija]]
* [[Biosigurnost]]
* [[Biosignature]]
* [[Ciljana evolucija]]
* [[Umjetni život]]
* [[Ksenobiologija]]
{{div col end}}

==Izvori==

{{reflist}}

{{GLAVNIRASPORED:Budiša, Nediljko}}
[[Kategorija:Hrvatski biolozi]]
[[Kategorija:Hrvatski kemičari]]
[[Kategorija:Hrvati u Njemačkoj]]
[[Kategorija:Hrvatski biokemičari]]

←Starija inačica		Inačica od 1. prosinac 2021. u 22:17
Redak 14:		Redak 14:
	}}		}}

	'''Nediljko '''"Ned"''' Budiša''' ([[Šibenik]], [[21. studenog]] [[1966.]]) je hrvatski biokemičar, profesor kemije i vođa nacionalne katedre prve klase za [[kemijska sintetička biologija\|kemijsku sintetičku biologiju]] (Tier 1 Canada Research Chair (CRC) in Chemical Synthetic Biology) na Sveučilištu u [[Manitoba\|Manitobi]] ([[Winnipeg]], [[Kanada]]).<ref>{{~~Citiraj web~~		'''Nediljko '''"Ned"''' Budiša''' ([[Šibenik]], [[21. studenog]] [[1966.]]) je hrvatski biokemičar, profesor kemije i vođa nacionalne katedre prve klase za [[kemijska sintetička biologija\|kemijsku sintetičku biologiju]] (Tier 1 Canada Research Chair (CRC) in Chemical Synthetic Biology) na Sveučilištu u [[Manitoba\|Manitobi]] ([[Winnipeg]], [[Kanada]]).<ref>{{Citiranje weba
	\| url = https://www.sci.umanitoba.ca/chemistry/news-and-events/news/welcome-dr-ned-budisa		\| url = https://www.sci.umanitoba.ca/chemistry/news-and-events/news/welcome-dr-ned-budisa
	\| title = Welcome Professor Ned Budisa! - Department of Chemistry		\| title = Welcome Professor Ned Budisa! - Department of Chemistry
	\| access-date = 2020-01-04		\| access-date = 2020-01-04
	}}</ref> Budiša je pionir na području inženjerstva [[genska uputa\|genetičkog koda (upute)]] i kemijske sintetičke biologije ([[Ksenobiologija\|Ksenobiologije]]). Njegovo istraživanje ima širok spektar primjena u raznim područjima počevši od [[bioorganska kemija\|bioorganske]] i [[biomedicinska kemija\|biomedicinske kemije]], [[strukturna biologija\|strukturne biologije]] i [[biofizika\|biofizike]], molekularne [[biotehnologija\|biotehnologije]] te inženjerstva metabolizma i [[biomaterijal\|biomaterijala]]. Autor je za sada jedinog udžbenika u svom istraživačkom području: "''Engineering the genetic code: expanding the amino acid repertoire for the design of novel proteins''".<ref>{{~~Citiraj web~~		}}</ref> Budiša je pionir na području inženjerstva [[genska uputa\|genetičkog koda (upute)]] i kemijske sintetičke biologije ([[Ksenobiologija\|Ksenobiologije]]). Njegovo istraživanje ima širok spektar primjena u raznim područjima počevši od [[bioorganska kemija\|bioorganske]] i [[biomedicinska kemija\|biomedicinske kemije]], [[strukturna biologija\|strukturne biologije]] i [[biofizika\|biofizike]], molekularne [[biotehnologija\|biotehnologije]] te inženjerstva metabolizma i [[biomaterijal\|biomaterijala]]. Autor je za sada jedinog udžbenika u svom istraživačkom području: "''Engineering the genetic code: expanding the amino acid repertoire for the design of novel proteins''".<ref>{{Citiranje weba
	\| url = http://onlinelibrary.wiley.com/book/10.1002/3527607188		\| url = http://onlinelibrary.wiley.com/book/10.1002/3527607188
	\| title = knjiga kod Wiley Online Library		\| title = knjiga kod Wiley Online Library
Redak 28:		Redak 28:
	==Akademski razvoj==		==Akademski razvoj==

	Budiša je stekao diplomu gimnazijskog nastavnika u kemiji i biologiji 1990. godine na [[Prirodoslovno-matematički fakultet u Zagrebu\|Prirodoslovno-matematičkom fakultetu (PMF)]] [[Sveučilište u Zagrebu\|Sveučilišta u Zagrebu]], diplomirao je na Molekularnoj biologiji 1993 godine kada ujedno i završava poslijediplomske studije u biofizici na PMF-u. Brani doktorski rad 1997. godine na [[Tehničkom sveučilištu u Münchenu]] pod vodstvom profesora [[:en:Robert Huber\|Roberta Hubera]]. Na Tehničkom Sveučilištu u Münchenu uspjeva i [[Habilitacija\|habilitirati]] 2005., te iste godine preuzima vodstvo juniorske istraživačke grupe ("Molekularna Biotehnologija")<ref>{{~~Citiraj web~~		Budiša je stekao diplomu gimnazijskog nastavnika u kemiji i biologiji 1990. godine na [[Prirodoslovno-matematički fakultet u Zagrebu\|Prirodoslovno-matematičkom fakultetu (PMF)]] [[Sveučilište u Zagrebu\|Sveučilišta u Zagrebu]], diplomirao je na Molekularnoj biologiji 1993 godine kada ujedno i završava poslijediplomske studije u biofizici na PMF-u. Brani doktorski rad 1997. godine na [[Tehničkom sveučilištu u Münchenu]] pod vodstvom profesora [[:en:Robert Huber\|Roberta Hubera]]. Na Tehničkom Sveučilištu u Münchenu uspjeva i [[Habilitacija\|habilitirati]] 2005., te iste godine preuzima vodstvo juniorske istraživačke grupe ("Molekularna Biotehnologija")<ref>{{Citiranje weba
	\| dead-url = http://www.biochem.mpg.de/en/rg/budisa/		\| dead-url = http://www.biochem.mpg.de/en/rg/budisa/
	\| url = https://web.archive.org/web/20070610062730/http://www.biochem.mpg.de/en/rg/budisa/		\| url = https://web.archive.org/web/20070610062730/http://www.biochem.mpg.de/en/rg/budisa/
Redak 35:		Redak 35:
	\| publisher = Max-Planck-Institut		\| publisher = Max-Planck-Institut
	\| access-date = 2017-08-10		\| access-date = 2017-08-10
	}}</ref> na Max-Planck-Institutu za Biokemiju u Münchenu. Dobiva poziv (2008. godine) za redovitog sveučilišnog profesora na Tehničkom Sveučilištu u Berlinu (TUB) gdje je vršio znanstveno-nastavnu aktivnost u vremenu 2010-2018. godine.<ref>{{~~Citiraj web~~		}}</ref> na Max-Planck-Institutu za Biokemiju u Münchenu. Dobiva poziv (2008. godine) za redovitog sveučilišnog profesora na Tehničkom Sveučilištu u Berlinu (TUB) gdje je vršio znanstveno-nastavnu aktivnost u vremenu 2010-2018. godine.<ref>{{Citiranje weba
	\| url = http://www.biocat.tu-berlin.de/menue/about_us/group_leader/		\| url = http://www.biocat.tu-berlin.de/menue/about_us/group_leader/
	\| title = web stranica instituta za kemiju TUB		\| title = web stranica instituta za kemiju TUB
	\| access-date = 11. kolovoz 2017		\| access-date = 11. kolovoz 2017
	}}</ref> U listopadu 2018. je prihvatio poziv sveučilišta u Manitobi za redovitog profersora kemije i vođu nacionalne katedre prve klase za kemijsku sintetičku biologiju (Tier 1 CRC in Chemical Synthetic Biology). Istovremeno je zadržao status asociranog profesora Tehničkom Sveučilištu u Berlinu. Budiša je također član Centra izvrsnosti “Unifying Systems in Catalysis” Tehničkog sveučilišta u Berlinu (UniSysCat)<ref>{{~~Citiraj web~~		}}</ref> U listopadu 2018. je prihvatio poziv sveučilišta u Manitobi za redovitog profersora kemije i vođu nacionalne katedre prve klase za kemijsku sintetičku biologiju (Tier 1 CRC in Chemical Synthetic Biology). Istovremeno je zadržao status asociranog profesora Tehničkom Sveučilištu u Berlinu. Budiša je također član Centra izvrsnosti “Unifying Systems in Catalysis” Tehničkog sveučilišta u Berlinu (UniSysCat)<ref>{{Citiranje weba
	\| url = https://www.unisyscat.de/		\| url = https://www.unisyscat.de/
	\| title = UniSysCat Cluster of Excellence		\| title = UniSysCat Cluster of Excellence
	\| access-date = 2020-01-04		\| access-date = 2020-01-04
	}}</ref> a bio je i član CIPS<sup>M</sup>-Centra izvrsnosti Tehničkog sveučilišta u Münchenu u vremenu između 2007. i 2010.<ref>{{~~Citiraj web~~		}}</ref> a bio je i član CIPS<sup>M</sup>-Centra izvrsnosti Tehničkog sveučilišta u Münchenu u vremenu između 2007. i 2010.<ref>{{Citiranje weba
	\| url = http://www.cipsm.de/cipsm-professorships/		\| url = http://www.cipsm.de/cipsm-professorships/
	\| title = List of CIPS<sup>M</sup> professors		\| title = List of CIPS<sup>M</sup> professors
	\| access-date = 2017-08-10		\| access-date = 2017-08-10
	}}</ref> Godine 2014. osnovao je prvi uspješni [[:en:International Genetically Engineered Machine\|iGEM]] tim u Berlinu.<ref>{{~~Citiraj web~~		}}</ref> Godine 2014. osnovao je prvi uspješni [[:en:International Genetically Engineered Machine\|iGEM]] tim u Berlinu.<ref>{{Citiranje weba
	\| url = http://igem.biocat.tu-berlin.de		\| url = http://igem.biocat.tu-berlin.de
	\| title = iGEM tim u Berlinu		\| title = iGEM tim u Berlinu
Redak 369:		Redak 369:
	==Izbor nagrada==		==Izbor nagrada==

	* 2004: BioFuture Award<ref>{{~~Citiraj web~~		* 2004: BioFuture Award<ref>{{Citiranje weba
	\| dead-url = http://www.biofuture-wettbewerb.de:80/index.php?index=23		\| dead-url = http://www.biofuture-wettbewerb.de:80/index.php?index=23
	\| url = https://web.archive.org/web/20070630120054/http://www.biofuture-wettbewerb.de:80/index.php?index=23		\| url = https://web.archive.org/web/20070630120054/http://www.biofuture-wettbewerb.de:80/index.php?index=23
Redak 376:		Redak 376:
	\| access-date=2017-08-10		\| access-date=2017-08-10
	}}</ref>		}}</ref>
	* 2017: Publication Award Fluorine Chemistry<ref>{{~~Citiraj web~~		* 2017: Publication Award Fluorine Chemistry<ref>{{Citiranje weba
	\| url = https://www.unicat.tu-berlin.de/news-events/news/2017/17-09-14-budisa-flourine-award/		\| url = https://www.unicat.tu-berlin.de/news-events/news/2017/17-09-14-budisa-flourine-award/
	\| title = UniCat - Publication Award Fluorine Chemistry		\| title = UniCat - Publication Award Fluorine Chemistry

←Starija inačica		Inačica od 1. prosinac 2021. u 02:50
Redak 14:		Redak 14:
	}}		}}

	'''Nediljko '''"Ned"''' Budiša''' ([[Šibenik]], [[21. studenog]] [[1966.]]) je hrvatski biokemičar, profesor kemije i vođa nacionalne katedre prve klase za [[kemijska sintetička biologija\|kemijsku sintetičku biologiju]] (Tier 1 Canada Research Chair (CRC) in Chemical Synthetic Biology) na Sveučilištu u [[Manitoba\|Manitobi]] ([[Winnipeg]], [[Kanada]]).<ref>{{~~cite~~ web		'''Nediljko '''"Ned"''' Budiša''' ([[Šibenik]], [[21. studenog]] [[1966.]]) je hrvatski biokemičar, profesor kemije i vođa nacionalne katedre prve klase za [[kemijska sintetička biologija\|kemijsku sintetičku biologiju]] (Tier 1 Canada Research Chair (CRC) in Chemical Synthetic Biology) na Sveučilištu u [[Manitoba\|Manitobi]] ([[Winnipeg]], [[Kanada]]).<ref>{{Citiraj web
	\| url = https://www.sci.umanitoba.ca/chemistry/news-and-events/news/welcome-dr-ned-budisa		\| url = https://www.sci.umanitoba.ca/chemistry/news-and-events/news/welcome-dr-ned-budisa
	\| title = Welcome Professor Ned Budisa! - Department of Chemistry		\| title = Welcome Professor Ned Budisa! - Department of Chemistry
	\| access-date = 2020-01-04		\| access-date = 2020-01-04
	}}</ref> Budiša je pionir na području inženjerstva [[genska uputa\|genetičkog koda (upute)]] i kemijske sintetičke biologije ([[Ksenobiologija\|Ksenobiologije]]). Njegovo istraživanje ima širok spektar primjena u raznim područjima počevši od [[bioorganska kemija\|bioorganske]] i [[biomedicinska kemija\|biomedicinske kemije]], [[strukturna biologija\|strukturne biologije]] i [[biofizika\|biofizike]], molekularne [[biotehnologija\|biotehnologije]] te inženjerstva metabolizma i [[biomaterijal\|biomaterijala]]. Autor je za sada jedinog udžbenika u svom istraživačkom području: "''Engineering the genetic code: expanding the amino acid repertoire for the design of novel proteins''".<ref>{{~~cite~~ web		}}</ref> Budiša je pionir na području inženjerstva [[genska uputa\|genetičkog koda (upute)]] i kemijske sintetičke biologije ([[Ksenobiologija\|Ksenobiologije]]). Njegovo istraživanje ima širok spektar primjena u raznim područjima počevši od [[bioorganska kemija\|bioorganske]] i [[biomedicinska kemija\|biomedicinske kemije]], [[strukturna biologija\|strukturne biologije]] i [[biofizika\|biofizike]], molekularne [[biotehnologija\|biotehnologije]] te inženjerstva metabolizma i [[biomaterijal\|biomaterijala]]. Autor je za sada jedinog udžbenika u svom istraživačkom području: "''Engineering the genetic code: expanding the amino acid repertoire for the design of novel proteins''".<ref>{{Citiraj web
	\| url = http://onlinelibrary.wiley.com/book/10.1002/3527607188		\| url = http://onlinelibrary.wiley.com/book/10.1002/3527607188
	\| title = knjiga kod Wiley Online Library		\| title = knjiga kod Wiley Online Library
Redak 28:		Redak 28:
	==Akademski razvoj==		==Akademski razvoj==

	Budiša je stekao diplomu gimnazijskog nastavnika u kemiji i biologiji 1990. godine na [[Prirodoslovno-matematički fakultet u Zagrebu\|Prirodoslovno-matematičkom fakultetu (PMF)]] [[Sveučilište u Zagrebu\|Sveučilišta u Zagrebu]], diplomirao je na Molekularnoj biologiji 1993 godine kada ujedno i završava poslijediplomske studije u biofizici na PMF-u. Brani doktorski rad 1997. godine na [[Tehničkom sveučilištu u Münchenu]] pod vodstvom profesora [[:en:Robert Huber\|Roberta Hubera]]. Na Tehničkom Sveučilištu u Münchenu uspjeva i [[Habilitacija\|habilitirati]] 2005., te iste godine preuzima vodstvo juniorske istraživačke grupe ("Molekularna Biotehnologija")<ref>{{~~cite~~ web		Budiša je stekao diplomu gimnazijskog nastavnika u kemiji i biologiji 1990. godine na [[Prirodoslovno-matematički fakultet u Zagrebu\|Prirodoslovno-matematičkom fakultetu (PMF)]] [[Sveučilište u Zagrebu\|Sveučilišta u Zagrebu]], diplomirao je na Molekularnoj biologiji 1993 godine kada ujedno i završava poslijediplomske studije u biofizici na PMF-u. Brani doktorski rad 1997. godine na [[Tehničkom sveučilištu u Münchenu]] pod vodstvom profesora [[:en:Robert Huber\|Roberta Hubera]]. Na Tehničkom Sveučilištu u Münchenu uspjeva i [[Habilitacija\|habilitirati]] 2005., te iste godine preuzima vodstvo juniorske istraživačke grupe ("Molekularna Biotehnologija")<ref>{{Citiraj web
	\| dead-url = http://www.biochem.mpg.de/en/rg/budisa/		\| dead-url = http://www.biochem.mpg.de/en/rg/budisa/
	\| url = https://web.archive.org/web/20070610062730/http://www.biochem.mpg.de/en/rg/budisa/		\| url = https://web.archive.org/web/20070610062730/http://www.biochem.mpg.de/en/rg/budisa/
Redak 35:		Redak 35:
	\| publisher = Max-Planck-Institut		\| publisher = Max-Planck-Institut
	\| access-date = 2017-08-10		\| access-date = 2017-08-10
	}}</ref> na Max-Planck-Institutu za Biokemiju u Münchenu. Dobiva poziv (2008. godine) za redovitog sveučilišnog profesora na Tehničkom Sveučilištu u Berlinu (TUB) gdje je vršio znanstveno-nastavnu aktivnost u vremenu 2010-2018. godine.<ref>{{~~cite~~ web		}}</ref> na Max-Planck-Institutu za Biokemiju u Münchenu. Dobiva poziv (2008. godine) za redovitog sveučilišnog profesora na Tehničkom Sveučilištu u Berlinu (TUB) gdje je vršio znanstveno-nastavnu aktivnost u vremenu 2010-2018. godine.<ref>{{Citiraj web
	\| url = http://www.biocat.tu-berlin.de/menue/about_us/group_leader/		\| url = http://www.biocat.tu-berlin.de/menue/about_us/group_leader/
	\| title = web stranica instituta za kemiju TUB		\| title = web stranica instituta za kemiju TUB
	\| access-date = 11. kolovoz 2017		\| access-date = 11. kolovoz 2017
	}}</ref> U listopadu 2018. je prihvatio poziv sveučilišta u Manitobi za redovitog profersora kemije i vođu nacionalne katedre prve klase za kemijsku sintetičku biologiju (Tier 1 CRC in Chemical Synthetic Biology). Istovremeno je zadržao status asociranog profesora Tehničkom Sveučilištu u Berlinu. Budiša je također član Centra izvrsnosti “Unifying Systems in Catalysis” Tehničkog sveučilišta u Berlinu (UniSysCat)<ref>{{~~cite~~ web		}}</ref> U listopadu 2018. je prihvatio poziv sveučilišta u Manitobi za redovitog profersora kemije i vođu nacionalne katedre prve klase za kemijsku sintetičku biologiju (Tier 1 CRC in Chemical Synthetic Biology). Istovremeno je zadržao status asociranog profesora Tehničkom Sveučilištu u Berlinu. Budiša je također član Centra izvrsnosti “Unifying Systems in Catalysis” Tehničkog sveučilišta u Berlinu (UniSysCat)<ref>{{Citiraj web
	\| url = https://www.unisyscat.de/		\| url = https://www.unisyscat.de/
	\| title = UniSysCat Cluster of Excellence		\| title = UniSysCat Cluster of Excellence
	\| access-date = 2020-01-04		\| access-date = 2020-01-04
	}}</ref> a bio je i član CIPS<sup>M</sup>-Centra izvrsnosti Tehničkog sveučilišta u Münchenu u vremenu između 2007. i 2010.<ref>{{~~cite~~ web		}}</ref> a bio je i član CIPS<sup>M</sup>-Centra izvrsnosti Tehničkog sveučilišta u Münchenu u vremenu između 2007. i 2010.<ref>{{Citiraj web
	\| url = http://www.cipsm.de/cipsm-professorships/		\| url = http://www.cipsm.de/cipsm-professorships/
	\| title = List of CIPS<sup>M</sup> professors		\| title = List of CIPS<sup>M</sup> professors
	\| access-date = 2017-08-10		\| access-date = 2017-08-10
	}}</ref> Godine 2014. osnovao je prvi uspješni [[:en:International Genetically Engineered Machine\|iGEM]] tim u Berlinu.<ref>{{~~cite~~ web		}}</ref> Godine 2014. osnovao je prvi uspješni [[:en:International Genetically Engineered Machine\|iGEM]] tim u Berlinu.<ref>{{Citiraj web
	\| url = http://igem.biocat.tu-berlin.de		\| url = http://igem.biocat.tu-berlin.de
	\| title = iGEM tim u Berlinu		\| title = iGEM tim u Berlinu
Redak 369:		Redak 369:
	==Izbor nagrada==		==Izbor nagrada==

	* 2004: BioFuture Award<ref>{{~~cite~~ web		* 2004: BioFuture Award<ref>{{Citiraj web
	\| dead-url = http://www.biofuture-wettbewerb.de:80/index.php?index=23		\| dead-url = http://www.biofuture-wettbewerb.de:80/index.php?index=23
	\| url = https://web.archive.org/web/20070630120054/http://www.biofuture-wettbewerb.de:80/index.php?index=23		\| url = https://web.archive.org/web/20070630120054/http://www.biofuture-wettbewerb.de:80/index.php?index=23
Redak 376:		Redak 376:
	\| access-date=2017-08-10		\| access-date=2017-08-10
	}}</ref>		}}</ref>
	* 2017: Publication Award Fluorine Chemistry<ref>{{~~cite~~ web		* 2017: Publication Award Fluorine Chemistry<ref>{{Citiraj web
	\| url = https://www.unicat.tu-berlin.de/news-events/news/2017/17-09-14-budisa-flourine-award/		\| url = https://www.unicat.tu-berlin.de/news-events/news/2017/17-09-14-budisa-flourine-award/
	\| title = UniCat - Publication Award Fluorine Chemistry		\| title = UniCat - Publication Award Fluorine Chemistry