WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica

2021-08-27T06:34:38Z

Bot: Automatski unos stranica

Nova stranica

{{bolji naslov}}
[[datoteka:Tuerca - Nut.jpg|250px|mini|desno|Šesterostrana matica.]]

[[datoteka:Vijci 31.png|250px|mini|desno|Najčešći oblici matica: a) šesterokutna, b) krunasta s izrezima za rascjepku, c) s izrezima za specijalni ključ, d) s dvije paralelne plohe, e) krilna, f) narovašena.]]

[[datoteka:Nut2-hardware.jpg|mini|desno|400px|S lijeva na desno: matica s čeonim urezom, četverostrana matica, T-matica, šesterostrana zatvorena matica, najlonska matica i krunasta matica.]]

[[datoteka:nut-hardware.jpg|mini|desno|400px|S lijeva na desno: krilasta matica, šesterostrana matica, matica za zavarivanje.]]

[[datoteka:Slab base weld nut.png|250px|mini|desno|Matice za privarivanje.]]

[[datoteka:Vijci 30.png|250px|mini|desno|Dijelovi za osiguranje vijčanih spojeva povećanjem uzdužne (aksijalne) sile: a) i b) elastičnom podloškom, c) ozubljenom prstenastom podloškom, d) prstenom od stakloplastike usađenim u maticu ([[sigurnosna matica]]), e) maticom i protumaticom.]]

[[datoteka:Nut quote.png|mini|desno|250px|Dimenzije šesterostrane matice.]]

[[datoteka:Vijci 33.png|mini|desno|250px|Samokočne matice: a) četvrtasta s konkavnom dosjednom površinom, b) dvodjelna s konusom.]]

[[datoteka:Vijci 35.png|mini|desno|250px|[[Rascjepka]] (zavlaka).]]

'''Matica''' je mehanička [[naprava]] koja služi pričvrščivanju ili podešavanju. Ona izgleda kao komad nekog tvrđeg materijala s [[provrt]]om i [[navoj]]em. Skoro uvijek se upotrebljavaju u paru s [[vijak|vijkom]], čiji navoji su sukladni navoju matice. [[Sila trenja]] navoja drži maticu i vijak zajedno, dopuštajući istezanja vijka uslijed [[sila|sile]].

Matice su najčešće šesterokutnog oblika. [[Visina]] je matice za normalni [[metrički navoj]] ''m'' ≈ 0,8∙''d'' (''d'' je nazivni promjer matice). Visina slabo opterećenih matica može biti i manja (polovica od toga). <ref> "Tehnička enciklopedija" ('''Elementi strojeva'''), glavni urednik Hrvoje Požar, Grafički zavod Hrvatske, 1987.</ref>

== Vrste matica i materijali za izradu==
Postoji mnoštvo različitih [[materijal]]a za izradu matica, kao i mnoštvo raznih oblika matica. Osnovni oblik matice je [[šesterokut]], oblik koji je našao vrlo široku primjenu u praksi. Ovaj oblik je dobar jer omogućuje dobar prilaz [[alat]]ima na mjestima ograničena prostora, mogućnost podjele zakretanja na [[kut]] od 30°, a posebno dobra osobina je da je manje osjetljiv na trošenje i habanje, te se teže pretvori u [[krug]], što onemogućava daljnju upotrebu.

Duljina matice je ovisna o [[promjer]]u njenog [[provrt]]a i o vrsti [[materijal]]a od kojeg se matica izrađuje. Općenito, vrijedi pravilo da [[sila|opterećenje]] koje imaju [[navoj]]i matice u zahvatu s [[vijak|vijkom]] moraju biti veći od potrebnog opterećenja za pucanje vijka. Za uobičajene matice se uzima da je njihova duljina jednaka 0,8 d, što omogućuje oko četiri kruga navoja unutar matice.

Potreba upotrebe matice na raznim mjestima i za razne namjene uzrokovala je pojavu mnoštva raznih izvedbi matica. Na slikama desno samo je jedan mali dio oblika i vrsta matica.

Materijali za izradu matica također ovise o njihovoj namjeni. Većina se radi od raznih vrsta [[čelik]]a, a mogu se naći i [[mjed]]ene, [[aluminij]]ske, [[plastika|plastične]], [[bakelit]]ne i druge.

Njihova veličina je definirana dimenzijom vijka, a može biti vrlo mala (urarski vijci i matice), a i vrlo velika (na velikim uređajima i osovinama).

== Najčešće vrste matica ==
Najčešće vrste matica su: <ref> [http://www.riteh.uniri.hr/zav_katd_sluz/zvd_kons_stroj/katedre/konstruiranje/kolegiji/ke1/ke1_materijali_vj/1.UvodOsnove.pdf] "Konstrukcijski elementi I", Tehnički fakultet Rijeka, Božidar Križan i Saša Zelenika, 2011.</ref> <ref> [http://www.fesb.hr/~djelaska/documents/ES-skripta-760.pdf] "Elementi strojeva", Fakultet elektrotehnike, strojarstva i brodogradnje Split, Prof. dr. sc. Damir Jelaska, 2011.</ref>
* Šesterostrana matica,
* Šesterostrana zatvorena matica,
* Četverostrana matica,
* Matica s čeonim urezom,
* Matica s rupama po obodu,
* Nareckana matica,
* Krilasta matica (za ručno pritezanje),
* Krunasta matica,
* Matica za [[zavarivanje|privarivanje]],
* T-matica,
* [[Navojni umetak]],
* Uloženi tuljak,
* [[Sigurnosna matica]].

=== Matice za privarivanje ===
'''Matice za privarivanje''' imaju s čeone strane 4, odnosno 3 bradavice, kojima se [[zavarivanje|privaruju]] na [[Lim (kovina)|limove]]. S njima se i na tankim limovima postiže ista opteretivost kao i s normalnim maticama. Njihova je upotreba vrlo racionalna, jer znatno olakšavaju [[montaža|montažne radove]], osobito na teško pristupačnim mjestima.

=== Uloženi tuljak ===
Treba još spomenuti uložene tuljke, s vanjskim i unutarnjim navojem, koji su na kraju zarezani ili bušeni. Pri uvijanju u glatko izbušene rupe, oštri bridovi na zarezima ili provrtima tuljka urežu se i usidre u stijenu izbušene rupe. Pričvrsni vijci uvijaju se onda u unutarnji navoj tuljka, isto kao i u normalne uvrte s navojem u dijelovima. S takvim uložnim tuljcima izvanredno se vijcima spajaju, čvrsto i trajno, dijelovi od lakih metala, sivog lijeva, umjetnih masa, drva ili vlaknasta materijala. Jednostavnost upotrebe skraćuje vrijeme obrade, često štedi skupe [[alat]]e i smanjuje [[otpad]].

== Dimenzije šesterostrane matice ==

{| class=wikitable
!colspan=2|Nazivni promjer hole ''D'' (mm)
!colspan=2|Korak navoja ''P'' (mm)
!colspan=3|[[Ključ (alat)|Ključ ]] ''A/F'' (mm)
!Vanjski promjer ''A/C'' (mm)
!colspan=3|Visina ''H'' (mm)
|-
!Prvi red prioriteta||Drugi red prioriteta||normalni||fini||[[International Organization for Standardization|ISO]]||DIN||JIS|| ||Šesterokutna matica||Kontramatica||Najlonska matica
|-
|1 || ||0,25|| ||2,5|| || || || || ||
|-
|1,2|| ||0,25|| || || || || || || ||
|-
| ||1,4||0,3 || || || || || || || ||
|-
|1,6|| ||0,35|| ||3,2|| || || || || ||
|-
| ||1,8||0,35|| || || || || || || ||
|-
|2 || ||0,4 || ||4 || || || ||1,6||1,2||-
|-
|2,5|| ||0,45|| ||5 || || || ||2 ||1,6||-
|-
|3 || ||0,5 || ||5,5|| || ||6,4 ||2,4||1,8||4
|-
| ||3,5||0,6 || ||6 || || || || || ||
|-
|4 || ||0,7 || ||7 || 7 || 7 ||8,1 ||3,2||2,2||5
|-
|5 || ||0,8 || ||8 || 8 || 8 ||9,2 ||4 ||2,7||5
|-
|6 || ||1 ||0,75 ||10 ||10 ||10 ||11,5||5 ||3,2||6
|-
| ||7 ||1 || || ||11 || || ||5,5||3,5||-
|-
|8 || ||1,25||1 ||13 ||13 ||12 ||15 ||6,5||4 ||8
|-
|10 || ||1,5 ||1,25 ili 1 ||16 ||17 ||14 ||19,6||8 ||5 ||10
|-
|12 || ||1,75||1,5 ili 1,25||18 ||19 ||17 ||22,,1||10 ||6 ||12
|-
| ||14 ||2 ||1,5 ||21 ||22 ||19 || ||11 ||7 ||14
|-
|16 || ||2 ||1,5 ||24 ||24 ||22 ||27,7||13 ||8 ||16
|-
| ||18 ||2,5 ||2 ili 1,5 || ||27 || || ||15 ||9 ||18,5
|-
|20 || ||2,5 ||2 ili 1,5 ||30 ||30 || ||34,6||16 ||10 ||20
|-
| ||22 ||2,5 ||2 ili 1,5 ||32 || || || || || ||
|-
|24 || ||3 ||2 ||36 || || ||41,6||19 || ||
|-
| ||27 ||3 ||2 ||41 || || || || || ||
|-
|30 || ||3,5 ||2 ||46 || || ||53,1||24 || ||
|-
| ||33 ||3,5 ||2 || || || || || || ||
|-
|36 || ||4 ||3 ||55 || || ||63,5||29 || ||
|-
| ||39 ||4 ||3 || || || || || || ||
|-
|42 || ||4,5 ||3 || || || || || || ||
|-
| ||45 ||4,5 ||3 || || || || || || ||
|-
|48 || ||5 ||3 || || || || || || ||
|-
| ||52 ||5 ||4 || || || || || || ||
|-
|56 || ||5,5 ||4 || || || || || || ||
|-
| ||60 ||5,5 ||4 || || || || || || ||
|-
|64 || ||6 ||4 || || || || || || ||
|}

== Materijal matica ==
[[Čelik|Čelične]] matice se dijele u razrede [[Čvrstoća|čvrstoće]]: 4, 5, 6, 8, 10, 12 i 14. Oznaka razreda čvrstoće znači (na primjer: 6): <ref> "Strojarski priručnik", Bojan Kraut, Tehnička knjiga Zagreb 2009.</ref>
- broj x 100 = 6 x 100 = 600 N/mm2 = Rm (maksimalna čvrstoća)
Matice većih čvrstoća moraju na sebi imati otisnutu oznaku razreda čvrstoće.

{| class="wikitable"
|+Mehanička svojstva metričkih matrica<ref>{{harvnb|Bickford|Nassar|1998|p=153}}.</ref>
|-
! Materijal
! Čvrstoća s faktorom sigurnosti
! Granica elastičnosti (min.)
! Maksimalna čvrstoća (min.)
! Oznaka matice
! Razred materijala
|-
| colspan=8 align=center | '''[[ISO]] 898''' (Metarska matica)
|- align=center
| Nisko ili srednje ugljični [[čelik]]
| 380 [[pascal|MPa]]
| 420 MPa
| 520 MPa
| bgcolor="white" | [[Image:Nut marking Metric Class 5 8.png|40px]]
| 5
|- align=center
| Srednje ugljični čelik (ugašen i kaljen)
| 580 MPa
| 640 MPa
| 800 MPa
| bgcolor="white" | [[Image:Nut marking Metric Class 8 8.png|40px]]
| 8
|- align=center
| Legirani čelik (ugašen i kaljen)
| 830 MPa
| 940 MPa
| 1040 MPa
| bgcolor="white" | [[Image:Nut marking Metric Class 10 9.png|40px]]
| 10
|}

Kvaliteta ili kakvoća [[čelik]]a za [[vijak|vijke]] označava se s dva broja (na primjer 8.8). Prvi broj označuje minimalnu [[čvrstoća|čvrstoću]], drugi desetorostruki odnos minimalne granice tečenja i minimalne lomne čvrstoće. Čelik za matice označuje se samo jednim brojem (na primjer 8), koji označuje takozvano naprezanje ispitivanja ''σvL''. [[Naprezanje]] ispitivanja odgovara minimalnoj vlačnoj čvrstoći vijka, s kojim moramo spariti maticu visine ''m'' ≧ 0,6∙''d'', ako treba ostvariti opteretivost spoja do minimalne lomne čvrstoće vijka.

== Osiguranje vijčanog spoja od odvrtanja ==
[[datoteka:Curved spring washer.jpg|mini|desno|250px|Zakrivljena elastična [[podloška]].]]

[[datoteka:Counter nut.jpg|mini|desno|250px|Osiguranje vijčanog spoja od odvrtanja protumaticom (kontramaticom).]]

[[datoteka:Nylon Lock Nut.png|mini|desno|250px|[[Sigurnosna matica]].]]

Osiguranje [[Vijčani spoj|vijčanog spoja]] od odvrtanja kod statičkih opterećenja nije potrebno, ali se primjenjuje kod dinamičkih opterećenja. Naime, nakon pritezanja vijka dolazi do djelomičnog slijeganja [[Hrapavost površine|hrapavosti dodirnih površina]], može doći do [[Puzanje|puzanja]] materijala vijka, a može doći i do lokalnih plastičnih deformacija. Sve to, potpomognuto promjenama opterećenja i eventualnim [[Vibracije|vibracijama]], može rezultirati otpuštanjem vijčanog spoja. U pravilu su dobro proračunati, oblikovani i pritegnuti vijčani spojevi već osigurani protiv neželjenog odvrtanja. To prije svega vrijedi za visokoopterećene spojeve s elastičnim vijcima [[Materijal čeličnih vijaka|razreda čvrstoće 8.8]] i više, uz male hrapavosti dodirnih površina.

=== Osiguranje vijčanog spoja od odvrtanja oblikom ===
Osiguranje oblikom se postiže:
* [[Rascjepka|rascjepkom]] s običnom ili krunastom [[matica|maticom]]; rascjepka prolazi kroz poprečni provrt u vijku,
* sigurnosnim limom s izdancima; jedan izdanak se priljubi uz maticu, a drugi savije oko ruba.

=== Osiguranje vijčanog spoja od odvrtanja silom ===
Umetanjem posebnih [[Opruga|opružnih]] elemenata se osigurava aksijalna [[sila]] prednapona i pri djelovanju najveće radne sile, makar je došlo do slijeganja hrapavosti ili plastičnih deformacija. Ovi elementi su u obliku rasječenih, zakrivljenih ili tanjurastih prstena (pločica), a izrađeni su od opružnog [[čelik]]a. Nazivaju se i [[Podloška|elastične podloške]].

Razne zupčaste i lepezaste prstenaste pločice se svojim zupcima utiskuju u podlogu, povećavaju [[trenje]] i tako sprečavaju odvrtanje. Ovakvo osiguranje nije primjenjivo na tvrdim [[kaljenje|kaljenim]] površinama. Veće [[trenje]] i sprečavanje odvrtanja matice se postiže i sigurnosnom limenom maticom od opružnog čelika koja s unutarnje strane ima više jezičaca koji se zabijaju u [[navoj]]. Česta je upotreba dvije matice: protumatice (kontramatice) manje visine koja se priteže na podlogu i normalne matice koja se priteže na kontramaticu (u praksi se često matice pogrešno montiraju obratno). Matice mogu biti i jednake. Vanjska matica sprečava otpuštanje unutarnje, a na površini njihovog dodira se javlja i dodatno trenje. Za jednokratnu upotrebu se koriste matice s uloškom od umjetne plastične mase u koji vijak urezuje navoj.

=== Osiguranje vijčanog spoja od odvrtanja materijalom ===
Vrši se lijepljenjem navoja umjetnim smolama. Često se koristi ljepilo tvrtke "Loctite" kojim se mogu postići vodonepropusni spojevi, na primjer kod spajanja [[cijev]]i. Moguće je i [[zavarivanje]] glave vijka ili matice za podlogu za što postoje i posebni vijci i matice.

== Izvori ==
{{izvori}}

== Vezani članci ==
* [[Vijčani spoj]]
* [[Navoj]]
* [[Vijak]]

[[Kategorija:Alati]]
[[Kategorija:Strojarstvo]]

Matica (naprava) - Povijest promjena

WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica