WikiSysop: Stvorena nova stranica sa sadržajem: »'''LRP1''' (engleski: ''Low density lipoprotein receptor-related protein 1'') transmembranski je protein s ključnim ulogama u različitim fiziološkim procesima.{{Citiranje časopisa|last=Lillis|first=Anna P.|last2=Van Duyn|first2=Lauren B.|last3=Murphy-Ullrich|first3=Joanne E.|last4=Strickland|first4=Dudley K.|date=2008-07|title=LDL receptor-related protein 1: unique tissue-specific functions revealed by sele...«.

2025-06-02T11:38:16Z

Stvorena nova stranica sa sadržajem: »'''LRP1''' (engleski: ''Low density lipoprotein receptor-related protein 1'') transmembranski je protein s ključnim ulogama u različitim fiziološkim procesima.<ref name=":0">{{Citiranje časopisa|last=Lillis|first=Anna P.|last2=Van Duyn|first2=Lauren B.|last3=Murphy-Ullrich|first3=Joanne E.|last4=Strickland|first4=Dudley K.|date=2008-07|title=LDL receptor-related protein 1: unique tissue-specific functions revealed by sele...«.

Nova stranica

'''LRP1''' ([[Engleski jezik|engleski]]: ''Low density lipoprotein receptor-related protein 1'') transmembranski je [[protein]] s ključnim ulogama u različitim fiziološkim procesima.<ref name=":0">{{Citiranje časopisa|last=Lillis|first=Anna P.|last2=Van Duyn|first2=Lauren B.|last3=Murphy-Ullrich|first3=Joanne E.|last4=Strickland|first4=Dudley K.|date=2008-07|title=LDL receptor-related protein 1: unique tissue-specific functions revealed by selective gene knockout studies|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18626063/|journal=Physiological Reviews|volume=88|issue=3|pages=887–918|doi=10.1152/physrev.00033.2007|issn=0031-9333|pmc=2744109|pmid=18626063}}</ref><ref name=":1">{{Citiranje časopisa|last=Auderset|first=Loic|last2=Landowski|first2=Lila M.|last3=Foa|first3=Lisa|last4=Young|first4=Kaylene M.|date=2016-02-02|title=Low Density Lipoprotein Receptor Related Proteins as Regulators of Neural Stem and Progenitor Cell Function|url=https://www.hindawi.com/journals/sci/2016/2108495/|journal=Stem Cells International|language=en|volume=2016|pages=e2108495|doi=10.1155/2016/2108495|issn=1687-966X|pmc=PMC4754494|pmid=26949399}}</ref> Njegova sposobnost kombiniranja [[Endocitoza|endocitoze]] i signalizacije omogućuje mu efikasno upravljanje staničnim odgovorima na vanjske podražaje. Poznat pod različitim imenima kao što su apoE receptor, CD91 ili α-Makroglobulin-receptor, ključni je član obitelji receptora za lipoproteine niske gustoće (LDL).<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Citiranje časopisa|last=Herz|first=Joachim|last2=Strickland|first2=Dudley K.|date=2001-09-15|title=LRP: a multifunctional scavenger and signaling receptor|url=http://www.jci.org/articles/view/13992|journal=Journal of Clinical Investigation|language=en|volume=108|issue=6|pages=779–784|doi=10.1172/JCI13992|issn=0021-9738|pmc=PMC200939|pmid=11560943}}</ref>

== Otkriće proteina ==
LRP1 prvi je put opisan u radu J. Hertza i suradnika [[1988.]] godine. Protein je izoliran iz [[Jetra|jetrenih]] stanica homolognom pretragom sekvence LDL receptora za domenu vezanja liganda. Zbog sličnosti s LDL receptorima i mogućnosti vezanja [[Ion|iona]] [[Kalcij|kalcija]] nazvan je proteinom povezanim s receptorom za lipoprotein niske gustoće (LRP). Sveukupna sekvenca LRP-a sadrži 4544 [[Aminokiselina|aminokiseline]] te je najveća eksprimiranost proteina pronađena u [[Jetra|jetri]], [[Mozak|mozgu]] i [[Pluća|plućima]].<ref name=":3">{{Citiranje časopisa|last=Herz|first=J.|last2=Hamann|first2=U.|last3=Rogne|first3=S.|last4=Myklebost|first4=O.|last5=Gausepohl|first5=H.|last6=Stanley|first6=K. K.|date=1988-12|title=Surface location and high affinity for calcium of a 500-kd liver membrane protein closely related to the LDL-receptor suggest a physiological role as lipoprotein receptor.|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/j.1460-2075.1988.tb03306.x|journal=The EMBO Journal|language=en|volume=7|issue=13|pages=4119–4127|doi=10.1002/j.1460-2075.1988.tb03306.x}}</ref><ref name=":4">{{Citiranje weba|title=Past Research {{!}} Herz Lab {{!}} UT Southwestern, Dallas, Texas|url=https://labs.utsouthwestern.edu/herz-lab/research/past-research|access-date=2024-06-03|website=labs.utsouthwestern.edu}}</ref>

== Sinteza i transport LRP1 proteina ==
Ekspresija počinje transkripcijom gena LRP1, smještenog na kromosomu 12, u [[Glasnički RNK|glasničku RNA]] (mRNA). Zatim se mRNA prevodi u LRP-1 prekursorski protein ({{N|600|kDa}}) u [[Ribosomi|ribosomima]] [[Endoplazmatski retikulum|endoplazmatskog retikuluma]] (ER).<ref name=":0" /><ref name=":5">{{Citiranje knjige|last=Kuhbandner|first=Kristina|url=https://doi.org/10.1016/B978-0-12-824048-9.00018-3|title=Lipoprotein receptors|last2=Herz|first2=Joachim|last3=Pohlkamp|first3=Theresa|date=2021|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-824048-9|pages=583–622|doi=10.1016/b978-0-12-824048-9.00018-3}}</ref> Tamo se veže na šaperon protein nazvan receptor-associated protein (RAP), koji pomaže u pravilnom savijanju proteina. Prekursorski protein se zatim transportira do [[Golgijev aparat|Golgijevog aparata]], gdje nisko pH okruženje uzrokuje disocijaciju RAP-a od LRP-1. Enzim furin cijepa prekursorski LRP-1 na specifičnoj sekvenci, što rezultira formiranjem dvije komponente: α-lanca ({{N|515|kDa}}) i β-lanca ({{N|85|kDa}}). Ovi lanci ostaju nekovalentno povezani i zajedno čine zreli LRP-1 protein koji se transportira do stanične membrane putem [[vezikula]].<ref name=":0" /><ref name=":5" />

== Struktura LRP1 ==
LRP1 protein sastoji se ukupno od 5 [[domena]], raspoređenih 4 domene u ekstracelularnom dijelu proteina i 1 domena unutar stanice.<ref name=":6">{{Citiranje časopisa|last=LILLIS|first=A.P.|last2=MIKHAILENKO|first2=I.|last3=STRICKLAND|first3=D.K.|date=2005-08|title=Beyond endocytosis: LRP function in cell migration, proliferation and vascular permeability|url=https://doi.org/10.1111/j.1538-7836.2005.01371.x|journal=Journal of Thrombosis and Haemostasis|volume=3|issue=8|pages=1884–1893|doi=10.1111/j.1538-7836.2005.01371.x|issn=1538-7836}}</ref>

Ekstracelularni dio naziva se α-lanca i unutar svake od 4 domene kojima je uloga vezanje izvanstaničnih [[Ligand|liganda]] nalaze se ponavljajući dijelovi bogati cisteinom, epidermalni faktori rasta (EGF) i β-propelerski moduli. Uloga cisteinskih ponavljanja je vezanje liganada pogotovo [[Apolipoprotein E|apolipoproteina E]] (apoE) koji je uključen u metabolizam [[Lipoprotein|lipoproteina]].<ref name=":3" /><ref name=":7">{{Citiranje časopisa|last=Chen|first=Jiefang|last2=Su|first2=Ying|last3=Pi|first3=Shulan|last4=Hu|first4=Bo|last5=Mao|first5=Ling|date=2021-05-28|title=The Dual Role of Low-Density Lipoprotein Receptor-Related Protein 1 in Atherosclerosis|url=https://doi.org/10.3389/fcvm.2021.682389|journal=Frontiers in Cardiovascular Medicine|language=English}}</ref><ref name=":8">{{Citiranje časopisa|last=Potere|first=Nicola|last2=Del Buono|first2=Marco Giuseppe|last3=Mauro|first3=Adolfo Gabriele|last4=Abbate|first4=Antonio|last5=Toldo|first5=Stefano|date=2019-04-26|title=Low Density Lipoprotein Receptor-Related Protein-1 in Cardiac Inflammation and Infarct Healing|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fcvm.2019.00051|journal=Frontiers in Cardiovascular Medicine|language=English|volume=6|doi=10.3389/fcvm.2019.00051|issn=2297-055X}}</ref> U prvoj domeni nalaze se 2 ponavljanja cisteinom i tu nije poznato da se vežu ligandi, u drugoj domeni je 8 ponavljanja, u trećoj 10 i u četvrtoj 11 ponavljanja cisteina. Najveći broj liganda se veže na drugu i četvrtu domenu.<ref name=":7" /> Epidermalni faktor rasta (EGF) i β-propelerski moduli pri niskoj [[pH]] vrijednosti pomažu opuštanju liganda tako da β-propelerski modul postaje novo mjesto vezanja liganda (alternativni supstrat) čime se ligand pomiče s početnog mjesta vezanja i omogućuje se da bude otpušten.<ref name=":6" />

Intracelularni dio naziva se β-lanac i pod njega spada transmembranski i citoplazmatski dio proteina. Citplazmatski dio proteina sadrži dva NpxY motiva koji imaju ulogu u [[Endocitoza|endocitozi]] i staničnoj signalizaciji. Pored jednog od NpxY motiva nalazi se i YxxL motiv čime se omogućuje brza endocitoza.<ref name=":4" /><ref name=":7" /><ref name=":8" />

== Funkcionalna svojstva LRP1 ==
LRP1 ima dvije glavne funkcije: kao [[receptor]] za odstranjivanje i poticanje endocitoze brojnih različitih liganada te kao receptor za signalizaciju. Njegova dvostruka funkcija omogućuje mu detektiranje vanjskog okruženja stanice i kontrolu intenziteta i raspona signalnih odgovora.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> LRP-1 je izrazito prisutan u mnogim tipovima stanica u tijelu, uključujući hepatocite, [[Neuron|neurone]], [[Glatki mišić|glatke mišićne stanice]] (SMCs) i placentne sinciciotrofoblaste.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":9">{{Citiranje časopisa|last=Lin|first=Ling|last2=Hu|first2=Kebin|date=2014-12|title=LRP-1: Functions, Signaling and Implications in Kidney and Other Diseases|url=https://www.mdpi.com/1422-0067/15/12/22887|journal=International Journal of Molecular Sciences|language=en|volume=15|issue=12|pages=22887–22901|doi=10.3390/ijms151222887|issn=1422-0067}}</ref>

== Uloga LRP1 u različitim biološkim procesima ==

=== Metabolizam lipoproteina ===
LRP1 igra ključnu ulogu u [[Metabolizam|metabolizmu]] [[Lipidi|lipida]] vezujući se za ApoE-sadržane lipoproteine, olakšavajući njihovu endocitozu i čišćenje. Ova interakcija je vitalna za održavanje homeostaze [[Kolesterol|kolesterola]], sprečavanje nakupljanja kolesterola u [[Arterija|arterijama]] i regulaciju metabolizma [[Lipoprotein|lipoproteina]].<ref name=":9" />

=== Regulacija lizosomskih enzima ===
LRP1 posredno regulira aktivnost [[Enzim|enzima]] koji razgrađuju lipide posredujući transport sfingolipidnih aktivatorskih proteina (SAP) koji su uključeni u degradaciju sfingolipida. Suradnja s receptorima za manoza-6-fosfat doprinosi efikasnoj dostavi lizosomskih enzima, što je ključno za održavanje lizosomalnih degradativnih puteva lipida i stanično preživljavanje.<ref name=":9" />

=== Regulacija metabolizma proteinaza ===
LRP1 djeluje kao ključni regulator izvanstanične proteolitičke aktivnosti modulirajući razine i aktivnost serinskih proteinaza poput urokinaze tipa plazminogen aktivatora (uPA) i tkivnog tipa plazminogen aktivatora (tPA), koji aktiviraju plazminogen i bitni su za procese poput zacjeljivanja rana.<ref name=":9" />

=== Imunosni sustav ===
LRP1 je identificiran kao CD91 zbog svoje ekspresije na površini imunosnih stanica urođenog I stečenog [[Imunosni sustav|imunosnog sustava]]. Ima ulogu za [[Makrofag|makrofage]] u uklanjanju apoptotičnih stanica te značajnu ulogu u funkcijama [[T-limfocit|T-stanica]], uključujući proliferaciju, aktivaciju, pokretljivost, adheziju i aktivaciju.<ref>{{Citiranje časopisa|last=Sizova|first=Olga|last2=John|first2=Lisa St|last3=Ma|first3=Qing|last4=Molldrem|first4=Jeffrey J.|date=2023-01-01|title=Multi-faceted role of LRP1 in the immune system|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37020553/|journal=Frontiers in Immunology}}</ref>

=== Živčani sustav ===
U [[Živčani sustav|živčanom sustavu]], LRP1 je uključen u različite procese. U središnjem živčanom sustavu posreduje odgovore na ozljede, regulira krvno-moždanu barijeru i utječe na upalne odgovore. U perifernom živčanom sustavu, LRP1 je bitan za regeneraciju živaca nakon ozljede, podržavajući preživljavanje i migraciju [[Schwannove stanice|Schwannovih stanica]] te promičući rast neurita u [[Neuron|neuronima]].<ref name=":0" />

=== Stanični ulazak virusa i toksina ===
LRP1 služi kao ulazni receptor za nekoliko patogena, uključujući bakterijske [[Toksin|toksine]] i neke [[Virusi|viruse]].<ref name=":9" />

== Bolesti ==

=== Alzheimerova bolest ===
LRP1 je visoko izražen u različitim stanicama mozga te pomaže u održavanju homeostaze mozga i regulaciji metabolizma amiloid-β (Aβ) [[Peptid|peptida]]. Studije pokazuju da je neurodegeneracija i demencija povezana s [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovom bolešću]] (AD) rezultat nakupljanja i agregacije Aβ u mozgu. LRP1-posredovana endocitoza ključna je za uklanjanje Aβ izravno ili putem ko-receptora/liganda i regulira signalne putove koji utječu na unos Aβ. Oštećenje ovog receptora može ometati uklanjanje Aβ, što vodi do razvoja AD-a.<ref>{{Citiranje časopisa|last=Kanekiyo|first=Takahisa|last2=Bu|first2=Guojun|date=2014-05-20|title=The low-density lipoprotein receptor-related protein 1 and amyloid-β clearance in Alzheimer’s disease|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fnagi.2014.00093|journal=Frontiers in Aging Neuroscience|language=English|volume=6|doi=10.3389/fnagi.2014.00093|issn=1663-4365|pmc=PMC4033011|pmid=24904407}}</ref>

=== Tumori ===
LRP1 je svestrani receptor prisutan na raznim vrstama stanica, uključujući stanice [[Rakovi|raka]].<ref name=":10">{{Citiranje časopisa|last=Xing|first=Peipei|last2=Liao|first2=Zhichao|last3=Ren|first3=Zhiwu|last4=Zhao|first4=Jun|last5=Song|first5=Fengju|last6=Wang|first6=Guowen|last7=Chen|first7=Kexin|last8=Yang|first8=Jilong|date=2016-01-06|title=Roles of low-density lipoprotein receptor-related protein 1 in tumors|url=https://doi.org/10.1186/s40880-015-0064-0|journal=Chinese Journal of Cancer|volume=35|issue=1|pages=6|doi=10.1186/s40880-015-0064-0|issn=1944-446X|pmc=PMC4704379|pmid=26738504}}</ref> Igra višestruku ulogu u tumorogenezi, poput:

# Promoviranje migracije i invazije tumorskih stanica: fuzijski gen LRP1-SNRNP25 pojačava invaziju i migraciju osteosarkomskih stanica, povećavajući tumore u kostima.
# Regulacija matriks metaloproteinaza (MMP)-2 i MMP-9: MMP-2 oslobađa faktore za tumorsku angiogenezu, dok MMP-9 razbija barijeru izvanstaničnog matriksa, promovirajući invaziju i [[Metastaze|metastazu]].
# Sprečavanje apoptoze: interakcija s inzulinskim receptorom, putevima proteinske kinaze i Caspase-3.
# Potiče proliferaciju putem fosforilacije ERK i JNK puteva<ref name=":10" />

=== Parkinsonova bolest ===
[[Parkinsonova bolest]] karakterizirana je prisutnošću Lewyjevih tijela koja sadrže α-sinuklein te gubitkom melaniziranih neurona u substantiji nigri. Studije sugeriraju povezanost između agregacije α-sinukleina, neurodegeneracije i ekspresije apolipoproteina E. Povećana ekspresija LRP1, koji je receptor za ApoE, opažena je u Parkinsonovoj bolesti.<ref>{{Citiranje časopisa|last=Wilhelmus|first=Micha M.M.|last2=Bol|first2=John G.J.M.|last3=Van Haastert|first3=Elise S.|last4=Rozemuller|first4=Annemieke J.M.|last5=Bu|first5=Guojun|last6=Drukarch|first6=Benjamin|last7=Hoozemans|first7=Jeroen J.M.|date=2011-11|title=Apolipoprotein E and LRP1 Increase Early in Parkinson's Disease Pathogenesis|url=https://doi.org/10.1016/j.ajpath.2011.07.021|journal=The American Journal of Pathology|volume=179|issue=5|pages=2152–2156|doi=10.1016/j.ajpath.2011.07.021|issn=0002-9440|pmc=PMC3204035|pmid=21907175}}</ref>

== Izvori ==
{{Izvori}}
[[Kategorija:Bjelančevine]]

LRP1 - Povijest promjena