https://enciklopedija.cc/index.php?action=history&feed=atom&title=EsteriEsteri - Povijest promjena2026-09-01T00:58:14ZPovijest promjena ove stranice na wikijuMediaWiki 1.42.3https://enciklopedija.cc/index.php?title=Esteri&diff=17924&oldid=prevWikiSysop: Bot: Automatski unos stranica2021-07-28T08:02:09Z<p>Bot: Automatski unos stranica</p>
<p><b>Nova stranica</b></p><div><!--'''Esteri'''-->'''Esteri''' ([[njemački jezik|njem.]] ''Essig-Äther'', stari naziv za keton-eter) su u [[kemija|kemiji]] organske tvari u kojima organska grupa zamjenjuje jedan ili više [[atom]]a [[vodik]]a u [[hidroksilna skupina|hidroksilnoj skupini]]. Kod estera hidroksilna skupina reagira s karboksilnom skupinom i nastaje nova skupina koja se naziva esterska -COO-. Najpoznatiji esteri su [[Karboksilne kiseline|karboksilni]] esteri, no postoje i esteri alkohola i anorganskih kiselina, a jedan od najpoznatijih takvih je nitroglicerin. Nitroglicerin se dobiva reakcijom trovalentnog alkohola glicerola i dušične kiseline uz prisutnost sumporne kiseline.<br />
<br />
Esteri nastali [[Kemijska reakcija|kemijskom reakcijom]] s karboksilnim kiselinama imaju opću formulu RCOOR’.<br />
<br />
== Nazivlje ==<br />
<br />
Naziv estera tvori se tako da ime alkohola koji je stupio u reakciju stoji prvo tj. naziv [[alkilna skupina|alkilne skupine]] alkohola (npr. naziv alkilne skupine propanola je propil) tj. umjesto završetka -anol na osnovu imena alkohola doda se nastavak -il. Druga riječ u nazivu estera potječe od [[kiselina|kiseline]], a tvori se tako da se imenu kiseline makne nastavak -ska i doda nastavak -oat (npr. druga riječ u imenu estera butanske kiseline bila bi butanoat). Kod estera sa etanskom kiselinom često se umjesto etanoata koristi acetat, kod onih s [[metanska kiselina|metanskom kiselinom]], formijat, kod estera sa [[butanska kiselina|butanskom kiselinom]] koristi se i butirat, a kod propanske kiseline koristi se i propionat. I kod alkohola postoje drugi nazivi pa se tako umjesto pentil, često zna naći i amil.<br />
alkohol (-ol -> -il) + karboksilne kiseline (-ska -> -oat)<br />
<br />
Po redoslijedu opadajućeg prioriteta pri odabiru i imenovanju glavne karakteristične skupine, esteri su sedmi po redu razredni spojevi (slijedom COOH i C(O)O<sub>2</sub>H; zatim njihovi S- i Se-derivati, pa redom [[sulfonska kiselina|sulfonske]], [[sulfinska kiselina|sulfinske]], [[selenonska kiselina|selenonske]] itd., [[fosfonska kiselina|fosfonske]], [[arsonska kiselina|arsonske]] itd. kiseline).<ref>[https://web.archive.org/web/20070625164600/http://eskola.chem.pmf.hr/odgovori/odgovor.php3?sif=3559 E-škola], odgovorio: Tomislav Portada, PMF, arhivirano 25. lipnja 2007.</ref><br />
<br />
== Triacilglicerol ==<br />
<br />
Triacilglicerol ([[Masti i ulja]]) su esteri koji sadrže tri hidroksilne skupine. Esteri se imenuju slično kao i [[soli]]. Triacilgliceroli su tvari netopljive ili slabo topljive u vodi ([[lipidi]]). <br />
<br />
Esteri se mogu dobiti reakcijom [[kiselina|kiseline]] (obično organske) i alkohola uz prisutnost [[sumporna kiselina|sumporne kiseline]] kao [[katalizator]]a, iako ima i drugih načina dobivanja estera. Esterifikacija je povratna reakcija u kojoj se esterifikacija događa istovremeno s hidrolizom, pa je potrebno higroskopno sredstvo koje bi reakciji uzelo vodu.<br />
<br />
<br />
Alkoholi + karboksilne kiseline ↔ ester + voda (esterifikacija)<br />
<br />
Ester + voda ↔ alkoholi + karboksilne kiseline (hidroliza)<br />
<br />
<br />
Mnogi esteri imaju specifičan miris, te se zbog toga većinom upotrebljavaju kao umjetne arome i u proizvodnji mirisa.<br />
<br />
Metil butanoat – [[ananas]], [[jabuka]]<br><br />
Metil benzoat – [[Voće|voćni]] miris ylang-ylang<br><br />
Etil formijat – rum<br><br />
Etil butanoat – ananas, [[jagoda]]<br><br />
Etil heksanoat – [[grožđe]]<br />
<br />
Etil acetat - [[staro vino]]<br />
<br />
Amil acetat - [[banane]], [[kruške]]<br />
<br />
== Neki esteri ==<br />
Prirodni esteri:<br />
U voću, mastima, uljima i loju<br />
<br />
Uporaba estera:<br />
- u prehrambenoj i konditorskoj industriji<br />
- za proizvodnju otapala i plastičnih masa<br />
- za proizvodnju parfema<br />
<br />
=== Metil formijat === <br />
Metil metanoat je bezbojna [[tekućina]] sa karakterističnim esterskim mirisom, lako isparava i ima malu površinsku napetost.<br />
<br />
C<sub>2</sub>H<sub>4</sub>O<sub>2</sub> <br />
O=COC<br />
<br />
O H<br />
|| |<br />
H- C -C-O-H<br />
|<br />
H<br />
<br />
*[[Ledište]]: -100°C<br />
*[[Vrelište]]: 32°C<br />
<br />
== Dobivanje estera ==<br />
Esteri se dobivaju:<br />
*esterifikacijom metanola i etanoata:<br><br />
HCOOH + CH3OH → HCOOCH3 + H2O<br />
<br />
*industrijski (kombinacija metanola i ugljikovog monoksida):<br><br />
CH3OH + CO → HCOOCH3<br />
<br />
Primjenjuje se kao insekticid i za proizvodnju nekih lijekova.<br />
<br />
== Etil acetat (etil etanoat)==<br />
Bezbojna, lako zapaljiva [[tekućina]] sa karakterističnim, mirisom nalik na ljepila ili skidačima laka za nokte.<br />
<br />
<br />
C<sub>4</sub>H<sub>8</sub>O<sub>2</sub><br />
CC(=O)OCC<br />
CH<sub>3</sub>COOCH<sub>2</sub>CH<sub>3</sub><br />
<br />
*Ledište: -83.6°C<br />
*Vrelište 73.1°C<br />
<br />
Etil acetat je zapaljiv i iritira [[koža|kožu]].<br />
<br />
=== Dobivanje ===<br />
[[Sinteza|sintezom]] [[octena kiselina|octene kiseline]] i [[etanol]]a s prisutnošću jakih kiselina kao što je sumporna kiselina.<br />
CH<sub>3</sub>CH<sub>2</sub>OH + CH<sub>3</sub>COOH → CH<sub>3</sub>COOCH<sub>2</sub>CH<sub>3</sub> + H<sub>2</sub>O<br />
<br />
Primjenjuje se:<br />
* kao [[insekticid|otrov za ubijanje kukaca]] (u entomologiji; jer ubije kukca, ali ga ne uništi)<br />
* u [[ljepilo|ljepilima]] i [[skidač laka za nokte|skidačima laka za nokte]]<br />
* kao reagens za određivanje Angiotenzin konvertirajućeg enzima (ACE)<br />
<br />
== Vidi ==<br />
*[[Esteraze]]<br />
<br />
== Izvori ==<br />
{{izvori}}<br />
<br />
[[Kategorija:Organski spojevi]]</div>WikiSysop